Konuk

Ana Sayfa |  Hakkımızda |   Yayın Kurulu |  Yayın İlkeleri | Arşiv | Son Sayı | İletişim

Giriş


 

Eski Türkçe +GArU ve Kırgızcadaki Kalıntısı
ALIMOV, Rysbek
MTAD 2011,8(4):92-107; DOI: 10.1501/MTAD.8.2011.4.54
E-yayın Tarihi: 28 Şubat 2012
Makale (PDF 444 KB)

 

The Old Turkish suffix +GArU  and its Relic Form in Kyrgyz Turkish
ALIMOV, Rysbek
JMTS 2011,8(4):92-107; DOI: 10.1501/MTAD.8.2011.4.54
Published online: 28 February 2012
Article (PDF 444 KB)


 

ÖZET
Eski Türkçe döneminde aktif kullanılan +GArU ekinin Karahanlı Türkçesinden itibaren kullanımdan düştüğü bilinir. Söz konusu ek çağdaş Türk lehçelerinin çoğunda ileri, dışarı, içeri, yukarı, gibi taşıllaşmış örnekler dışında kullanılmaz. Türk lehçelerinin bir kısmında ek çekimli zamirlerde de taşıllaşmıştır. Günümüz Türk lehçelerinde +GArU ekinin kullanılıyor olmaması ekin kökeni, tarihi gelişimi ve işlevine ilişkin meselelerin aydınlatılmasına imkân vermemektedir. Ancak Kırgızca ile ilgili yaptığımız saha çalışmaları sırasında söz konusu ekin Aksı ağzında +ge(:)ri/+ke(:)ri şeklinde kullanılmakta olduğu tespit edilmiştir. Makalede Kırgızcanın Aksı ağzında görülen +ge(:)ri/+ke(:)ri şeklindeki bu arkaik unsurun kullanımı ve işlevi konu edilerek, onun yardımıyla Eski Türkçede sorunlu olan +GArU ekinin hem işlevi, hem kökenine ilişkin yeni görüşler ileri sürülmektedir. Yazar Kırgızcadaki verilere dayanarak ET. +GArU ekinin kökeniyle ilgili Erickson’un +GArU (<+GA ile –U zarf-fiil ekli er- “ermek, erişmek, ulaşmak”(+GA + er-U) şeklindeki görüşünü desteklemekte ve Kırgızcada tespit edilen gramer unsurunun sahip olduğu işleve de dayanarak ET. +GArU ekinin yön gösterme (direktif) değil, varış (terminatif) işlevine sahip olduğu görüşünü savunmaktadır.

ANAHTAR SÖZCÜKLER
Eski Türkçe, Kırgız Türkçesi, +GArU, direktif, terminatif.


ABSTRACT
The Old Turkish suffix +GArU which was very much alive during the Old Turkish no longer exists in the Qarakhanid period of Turkish and after. Among modern Turkish dialects the suffix occurs only in certain petrified adverbial and postpositional forms such as Turkish ileri, dışarı, içeri, yukarı, Uzbek ilgäri, tåşkarı, içkäri etc. This case marker can also be seen in frozen forms of declensioned pronouns (personal and demonstrative) in some of the Turkish dialects. There are certain questions on the etymology of forms inflected in this suffix, its historical development as a case marker, as well as the uncertainty over its grammatical functions. It is obvious that it is extremely difficult to clarify or disambiguate the functions of these case markers only for the reason that the suffix +GArU is no longer alive in modern Turkish dialects. Nevertheless our field researches in Kyrgyzstan show that this assumption is just seemingly true. The Old Turkish case marker +GArU is still in use in Aksy dialect of Kyrgyz with the form +ge(:)ri/+ke(:)ri. The paper devoted to the description of this archaic case marker in Kyrgyz and argues that the suffix +ge(:)ri/+ke(:)ri is the clue to clarify questions on both historical development and functions of the Old Turkish directive case marker. Based on the data relating to the form +ge(:)ri/+ke(:)ri in Kyrgyz the author supports Erickson’s hypothesis, who suggests that the Old Turkish case marker is a combination of the Old Turkish dative-locative +KA and affixed gerundial verb er- “to reach, to arrive”. Besides, the author claims that the Old Turkish +GArU like its relic form +ge(:)ri/+ke(:)ri in Kyrgyz, has not a character of directive case marker, but it functions as a terminative case marker.

KEY WORDS
Old Turkish, Kyrgyz, +GArU, directive, terminative.

KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY

ABDULDAYEV, E. (1966) Kırgız Tilinin Govorloru, Frunze: Til cana Edebiyat İnstitutu Basması.
AHMATOV T. (1959) Kırgız Tilinin Talas Govoru, Frunze: Til Cana Edebiyat İnstitutu Basması
AKBAYEV Ş. H. (1999) Diyalektı Karaçayevo-Balkarskogo Yazıka v Strukturno-Genetiçeskom i Arealnom Osveşçenii, Karaçayevsk: İzdatelstvo Karaçayevo-Çerkesskogo Gosudarstvennogo Pedagogiçeskogo İnstituta.
ALYILMAZ C. (1994) Orhun Yazıtlarının Söz Dizimi (Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erzurum
ARAT, R. R. (1964) “Türkçe cihet mefhumu ve bunun ile ilgili tabirler”. Türkiyat Mecmuası, sayı 14, s. 1-24.
AYDIN, E. (2007) Şine Usu Yazıtı, Çorum: KaraM Yayınları.
BAKİNOVA, G. (1955) Kırgız tilinin Oş govorloru, Frunze: Til cana Edebiyat İnstitutu Basması
BASKAKOV, N. A. (1988) İstoriko-Tiplogiçeskaya Fonologiya Tyurkskih Yazıkov, Moskva: Nauka.
BASKAKOV, N.A & İNKİJEKOVA-GREKUL, A. İ. (1953) Hakasskiy Yazık (Fonetiçeskaya Struktura, Slovarnıy Sostav i Grammatiçeskiy Stroy), Moskva: Nauka.
BATMANOV İ. A. (1938) Severnıye Dialektı Kirgizskogo Yazıka. Frunze: Kırgızstan.
DIRENKOVA, N. P. (1963) “Tofalarskiy Yazık”. Tyurkologiçeskiye İssledovaniya, Moskva-Leningrad: Nauka.
DURAN, S. (1956) “Türkçede Cihet ve Mekân Gösteren Ek ve Sözler” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten 1956, s. 1-110.
ERCİLASUN, A. B. (2007) Makaleler. Ankara: Akçağ Yayınları.
ERDAL, M. (2004) A Grammar of Old Turkic. Leiden-Boston: Brill.
ERICKSON, J. A. (1989) Toward the Directive Case in Orkhon Turkic: A Syntactic Analysis of an Aberrant Morphological Form. M.A. thesis, Bloomington: Indiana University.
ERICKSON, J. A. (1993) On the Origin of the Directive Case in Old Turkic. Paper presented at the Two Hundred and Third Meeting of the American Oriental Society, Chapel Hill, North Carolina, 18--21 April.
ERICKSON, J. A. (2002) “On the Origin of the Directive Case in Turkic”, Acta Orientalia Academicae Scientiarum Hungaricae, Volume 55/4, pp. 403-411.
GABAIN, A. M. von (1950) Alttürkische Grammatik, Leipzig: Otto Harrassowitz
GÜRSOY-NASKALİ, E. & HALÉN, H. (1991) Cumucica & Nogaica, Helsinki: Fino-Ugrian Society Press.
HAMILTON, J. (1998) Buddhacılığa İlişkin Uygurca El Yazması. İyi ve Kötü Prens Öyküsü, Ankara: TDK Yayınları.
İSHAKOV, F.G. & PALMBAH, A.A. (1961) Grammatika Tuvinskogo Yazıka. Fonetika i Morfologiya, Moskva: İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturı.
KARAHAN L., (2009) Türkçede Şahıs ve İşaret Zamirlerinin Yönelme Hâlindeki Genişlemeler. Ahmet Yesevi Üniversitesi III. Uluslararası Türkoloji Kongresi, 18-20 Mayıs 2009, Türkistan, s.124-130.
KARIMOV, K. (1962) Kategorija padeza v yazıke “Kutadgu Bilig”. Avtoreferat Kandidatskoy Dissertatsii, Taskent: İzdatelstvo TashGU.
KOCAOĞLU, T. & FİRKOVİČİUS, M. (2006) Spoken Karay. The Trakai Dialect, München: Lincom Europa.
KONDRATYEV, V. G. (1970) Oçerk Grammatiki Drevnetyurkskogo Yazıka, Leningrad: İzdatelstvo LenGU.
KONONOV, A. N. (1980) Grammatika yazıka tyurkskih runiçeskih pamyatnikov VII-IX vv. , Leningrad: Nauka.
KORMUŞİN, İ. V. (1997) Tyurkskiye Yeniseyskiye Epitafii. Tekstı i İssledovaniya, Moskva: Nauka.
KORMUŞİN, İ. V. (2008) Tyurkskiye Yeniseyskiye Epitafii. Grammatika, Tekstologiya, Moskva: Nauka.
KUZNETSOV, P. İ. (1997) “Türkiye Türkçesinin Morfoetimolojisine Dair”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 1995, S. 193-262.
MALOV, S. E. (1951) Pamyatniki Drevnetyurkskoy Pismennosti, Moskva-Leningrad: Nauka.
MENGES, K. H. (1968) The Turkic Languages and Peoples: An Introduction to Turkic Studies, Wiesbaden: Harrassowitz.
MERT, O. (2009) Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes, Tariat, Şine Us, Ankara: Belen.
RADLOFF, W. (1897) Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Neue Folge., St. Petersburg: Kaiserliche Akademie der Wissenschaften.
RÄSÄNEN, M. (1938) “Aus der türkischen Formenlehre”, Journal de la société flnno-ougrienne Vol. 50, No. 7, pp. 1--10.
ŞÇERBAK, A. M. (1970) “K voprosu o formax na -ra, -ru, -ri v tyurkskih yazıkah”, Sovyetskaya Tyurkologiya, sayı 6, s. 28—33.
ŞÇERBAK, A. M. (1970b) Sravnitelnaya Fonetika Tyurkskih Yazıkov, Leningrad: Nauka.
TEKIN, T. (1965) A Grammar of Orkhon Turkic. A Dissertation for the degree Doctor of Philosophy in Near Eastern Languages and Literatures, Los Angeles: University of California.
TEKIN, T. (1968) A Grammar of Orkhon Turkic, Indiana University Uralic and Altaic Series, vol. 69, Bloomington-The Hague: Mouton.
TEKİN, T. (1998) Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, İstanbul: Simurg.
YUNUSALIYEV B. (1971) Kırgız Dialektologiyası, Frunze: Mektep.

.

Yazışma / Correspondence:

Rysbek Alimov,
Yrd.Doç.Dr., Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi

Adres/Adress: Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Mardin Artuklu Üniversitesi Yenişehir Yerleşkesi, Diyarbakır Yolu Yenişehir Mardin. E-posta: alimoff@gmail.com

Alındığı Tarih/Received September 12 2011

 

 

Ankara Üniversitesi | Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi  | Bölüm Ana Sayfası 
Telif Hakkı © 2004, AÜ DTCF Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü. Tüm hakları saklıdır.
  Sıhhiye - Ankara, TÜRKİYE
| Tel.: +90312 310 32 80  | Faks: +90312 310 57 13 | E-posta