|
ÖZET
Bu çalışmada, büyük Azerbaycan Türk düşünürü, Türkolog-bilim adamı Cevad Heyet'in millî dil, millî kimlik, Marksizm, İslamcılık, insanlık, ahlak ve diğer konulara ilişkin sosyo-politik görüşleri incelenmektedir. Yazar burada Heyet'in, İran'daki Pehlevi döneminde olduğu gibi, İran'ın İslamî yönetimi sırasında da Fars şovenistleri tarafından Türk kimliğinin ve Türk kültürünün aşağılanmasına ciddi biçimde itiraz ettiğini göstermektedir. Cevad Heyet, Azerbaycan Türklerinin millî meseledeki haklı taleplerini savunan aydınları yanlış bir şekilde "etnik aydın" olarak yorumlayanların Fars şovenizminin takipçileri olduğuna inanıyordu. Cevad Heyet, Azerbaycan Türk aydınları arasında son yüzyılda, özellikle İran Pehlevi döneminde Marksizm-Leninizm'e duyulan ilginin Türk milliyetçiliğiyle ilişkilendirilmesini doğru bulmamıştır. Cevad Heyet'in dünya görüşünde Türklük ve İranlılığın daha önceleri birbirinin karşıtı olarak değil, tamamlayıcısı olarak yansıtıldığına dikkat çekilmelidir. Bundan şu sonucu çıkarabiliriz ki, Heyet, İran adlı ülkede yaşadığı ilk yıllarda daha çok Azerbaycan Türklerinin millî-kültürel özerkliğinden yana olmuş ve "İslam Devrimi"nin vaatlerinin tam anlamıyla gerçekleşmesi için mücadele etmiştir. Ancak hayatının son döneminde tamamen Azerbaycan millî fikrini esas alarak Türklük ve Azerbaycancılık fikirlerinin birliğine yöneldi.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Türkçülük, İrancılık, Farsçılık, Azerbaycancılık, Türk dili, Fars dili, Türk kültürü, İran kültürü.
ABSTRACT
This study examines the socio-political views of the great Azerbaijani Turkish thinker, Turkologist-scientist Javad Heyat on national language, national identity, Marxism, Islamism, humanity, morality and other issues. The author shows here that Heyat seriously protested the degradation of Turkish identity and Turkish culture by Persian chauvinists during the Iranian Pahlavi era, as well as during the Islamic rule of Iran. Javad Heyat believed that those who call intellectuals who defend the legitimate demands of Azerbaijani Turks on the national issue “ethnic intellectuals” and interpret this in a different way are the followers of Persian chauvinism. J. Heyat did not consider it right to link the interest in Marxism-Leninism among Azerbaijani Turkish intellectuals in the last century, especially during the Iranian Pahlavi era, with Turkish nationalism. It should be noted that in Javad Heyat’s worldview, Turkishness and Iranianness were not previously reflected as opposites, but rather as complementary. From this it can be concluded that in the early days, when he lived in the country called Iran, Heyat was more a supporter of the national-cultural autonomy of the Azerbaijani Turks and fought for the full implementation of the promises of the “Islamic Revolution”. However, in the last period of his life, he turned to the integrity of the ideas of Turkism and Azerbaijaniism and spoke only from Azerbaijani Turkish philosophy.
KEY WORDS
Development of the philosophical thought of the Azerbaijani people, Javad Heyat, philosophy, socio-political views, Islamic religion.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ELEKBERLİ, F. K. (2021) Azerbaycan Türk Felsefi ve İctimai Fikir Tarihi (XIX–XX. asırlar) (III. bölüm). Bakü: İlim ve Tahsil.
GARADAĞLI, E. (2012) Azerbaycan Merkezli Türkçü Düşünce. Stockholm: ÇAV.
HEYET, C. (1993) Azerbaycan Edebiyat Tarihine Bir Bakış. Bakü: Yazıçı.
HEYET, C. (1993) Türklerin Tarih ve Medeniyetine Bir Bakış. Bakü: Azerneşr.
HEYET, C. (1998) Azerbaycan Edebiyat Tarihine Bir Bakış. Bakü: Azerneşr.
HEYET, C. (2011) Dilimiz, Edebiyatımız ve Kimliğimiz Uğrunda (Makaleler toplusu 1). Bakü: İlim ve Tahsil.
HEYET, C. (2014) Dilimiz, Edebiyatımız ve Kimliğimiz Uğrunda (Makaleler toplusu 2). Bakü: İlim ve Tahsil.
HUDİYEV, N. (2005) Cevad Heyet Mucizesi. Bakü: Azərnəşr.
MEDETLİ, E. (2025) Cevad Heyet ve 45 Yaşında “Varlıq” Dergisinin Birinci Sayısı. 525-ci Gazete. https://525.az/news/286695-cavad-heyet-ve-45-yasli-varliq-dergisinin-birinci-sayi Erişim Tarihi: 2025, 3 Şubat.
MEMMEDLİ, P. (2015) Güney Azerbaycan: Edebî Şahsiyetler, Portreler (I. Bölüm). Bakü: Sabah.
|
