|
ÖZET
Bu makale, İran’ın modernleşme sürecinde Azerbaycan bölgesinin siyasal, ekonomik ve entelektüel konum kaybını tarihsel bir bağlam içinde ele almakta ve bu dönüşümün entelektüel izdüşümlerini Rıza Beraheni’nin düşünsel ve edebî mirası üzerinden incelemektedir. Çalışma, Tebriz merkezli entelektüel üretimin Meşrutiyet sonrası dönemde zayıflamasıyla birlikte Azerbaycan’ın “merkez” konumundan “çevre”ye itilmesini, I. Dünya Savaşı, ticaret yollarının değişimi ve merkeziyetçi devlet politikalarıyla ilişkilendirerek analiz etmektedir. Makalenin temel amacı, Beraheni’nin genellikle “postkolonyal edebiyat” çerçevesinde değerlendirilen eserlerini, bu sınırlı yaklaşımın ötesine taşıyarak demokratikleşme, kimlik siyaseti ve radikal demokrasi ekseninde yeniden okumaktır. Bu doğrultuda çalışma, demokratikleşmeyi bir “proje” değil, sınıfsal, ulusal ve cinsiyet temelli ilişkilerin eş zamanlı dönüşümünü içeren çok katmanlı bir süreç olarak ele almaktadır. Kuramsal arka plan, demokratikleşme literatürünün klasik yaklaşımlarının yanı sıra, özellikle Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe tarafından geliştirilen radikal demokrasi kuramı üzerinden yapılandırılmaktadır.
Beraheni’nin düşünsel dünyasında demokratikleşmenin üç temel eksen etrafında şekillendiği ortaya çıkmaktadır: (1) sınıfsal ilişkiler ve ezilen–ezen karşıtlığı, (2) İran’ın çok-milliyetli yapısı bağlamında ulusal haklar ve anadilinde eğitim talebi, (3) toplumsal cinsiyet ilişkilerinin dönüştürülmesi ve kadınların nesneden özneye geçişi. Beraheni’nin bu alanlardaki yaklaşımı, Marksist ortodoksiden ziyade toplumcu, adalet merkezli ve çoğulcu bir perspektife dayanmaktadır. Bu yönüyle yazar, İran solunun hâkim indirgemeci sınıf anlayışını ve liberal demokrasinin bireyci sınırlarını eleştiren özgün bir konumda değerlendirilmektedir. Makale ayrıca, Beraheni’nin devrim öncesi ve sonrası dönemde hem iktidar hem de muhalefet tarafından dışlanmasını, onun kimlik odaklı çoğulcu demokrasi vurgusuyla ilişkilendirerek ele almakta; bu dışlanmanın entelektüel ve politik nedenlerini tartışmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Beraheni’nin edebî ve düşünsel üretiminin, İran bağlamında radikal demokrasi tartışmalarına erken ve özgün bir katkı sunduğunu savunmakta; onun demokratikleşmeyi ilişkisel, çoğulcu ve müzakereye dayalı bir süreç olarak kavramsallaştırmasının güncelliğini koruduğunu ileri sürmektedir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Rıza Beraheni, Demokratikleşme Süreci, Kimlik Politikaları, Ulusal ve Dilsel Haklar, Toplumsal Cinsiyet, Postkolonyal Edebiyat
ABSTRACT
This article examines the historical transformation of Azerbaijan’s political, economic, and intellectual position within Iran’s modernization process and analyzes its intellectual consequences through the literary and political thought of Riza Barahani. Following the decline of Tabriz as a central political and commercial hub after the Constitutional Revolution, World War I, and the reorientation of trade routes toward southern Iran, Azerbaijan gradually lost its status as a center and was relegated to the periphery. Despite this marginalization, Azerbaijani intellectuals continued to play a significant role in Iran’s cultural and intellectual life until the mid-twentieth century, with Barahani emerging as one of the most prominent figures of this final wave. The article aims to move beyond the dominant postcolonial literary readings of Beraheni’s works by reinterpreting his intellectual legacy through the lens of democratization and radical democracy. Drawing on contemporary democratic theory—particularly the framework developed by Ernesto Laclau and Chantal Mouffe—the study conceptualizes democratization not as a predefined political project but as a dynamic and relational process involving the transformation of class, national, and gender-based power relations.
The analysis demonstrates that Barahani’s understanding of democracy rests on three interdependent dimensions social justice and class relations, the recognition of national and linguistic rights within Iran’s multi-national structure, and the reconfiguration of gender relations through the emancipation of women as political subjects. Rather than adhering to orthodox Marxism, Barahani articulated a pluralist, socially engaged, and justice-oriented vision of democracy that challenges both liberal-individualist models and reductive class-based approaches within the Iranian left.
The article further argues that Barahani’s political marginalization—both before and after the Iranian Revolution—was closely linked to his insistence on identity-based plurality and participatory politics. Ultimately, this study contends that Barahani’s literary and intellectual production constitutes an early and original contribution to radical democratic thought in the Iranian context, offering a relational, inclusive, and dialogical conception of democratization that remains analytically relevant today.
KEY WORDS
Riza Barahani, Democratization Process, Identity Politics, National and Linguistic Rights, Gender Relations, Postcolonial Literature.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ABBASİ, A.K. HORASANİ, M. ve HAYDERİ M. (2018) Rıza Beraheni'nin 'Memleketimin Sırları' Romanı'nın Postkoloniyal Eleştirisi. Tebriz Üniversitesi Fars Dil ve Edebiyatı Dergisi, Yıl 71, Sayı 238, ss. 145-168.
ABBASZADE, M. (2016) Postmodernite ve Coğulcu Demokrasinin Yeniden Tanımı: Poliyarşıdan Radikal Demokrasiye. Siyaset Mevsimlik Dergisi, Cilt 46, Sayı 2, ss. 323-342.
ABRAHAMİAN, E. (1970) Communism and Communalism In Iran: The Tudeh and The Fırqah-i Dimukrat. International Journal of Middle East, No. I, PP. 291-316.
ABYRONESEN, N. (2019) Historical Dictionary of Democracy. New York- London: Rowman & Littefield.
BERAHENİ, R. (1983) Eril Tarih, Hakim Kültür, Mahküm Kültür. Tahran: Neşr-i Evvel.
BERAHENİ, R.(1992) Bakırda Altın. Tahran.
BERAHENİ, R. (1980a) İran Devriminde Ne Oldu ve Ne Olacak. Tahran: Zaman Yayınları.
BERAHENİ, R. (1980b) Tanrı Kölgesi. Tahran: Emir Kebir.
BEŞİRİYE, H. (2005) Demokrasiye Geçiş (Kuramsal Konılar). Tahran: Negah-i No Yayınları.
BİOUYKVAND E. (2024) Clash Civilizations in the Works of Azerbaijani Intellectual Reza Barahani. Avrasya İnceleneleri Dergisi, Vol. 13, No. 2, pp. 221-237.
BURUCERDİ, M. (2008). İranlı Aydınlar ve Batı (çev. Cemşit Şirazi). Tahran: Furuzanruz Yayın ve Araştırmaları.
DALVEND, L., BEDR N.M., KUPA F. ve GESGERİ B. (2023) "Rolan Baret'ın Beş Gizemli Kuramı Esasında RızaBeraheni'nin 'Azade Hanım ve Yazarı' Romanının Analizi". Fars Şiir ve Nasrına Uuslub Tanımı Bilimsel Dergi, Cilt 16, Ardıcıl Sayı 89, ss. 75-93.
YEGHANEH E. (1984) Iran vs Azerbaijan (1945-46): Divorce, Separation or Reconciliation?. Central Asian Survey, Vol. 3, No. 2, PP. 1- 27.
FULADİ, M. (2021) Frankfort Eleşiri Ekolünün Statik Kuramı Esasında Rıza Beraheni Romanlarında Kadınların Yerinin Analizi. Öykü Edebiyatı Araştırma Dergisi, Yıl 10, Sayı 4, ss. 129-150.
HÜSROVPENAH, M.H. (2010) Sosyalist Realizmin İran'da başlangıcı. Zenderud, Sayı 52, ss. 199-228.
INAN, E. (2023) Radikal Demokrasi Üzerine Kuramsal Bir İnceleme. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 15, Sayı 3, ssç 259-285.
KADIOĞLU, A. (2024) Vatandaşlıktan Ulustan Arındırılması: Türkiye Örneği. Vatandaşlığın Dönüşümü: Üyelikten Haklara, Neg-i Ferheng Yayınları, ss. 43-68.
KANATLI, M. (2014) Chantal Mouffe'un Radikal Demokrasi Projesi Üzerine Bir Değerlendirme. TESAN Akademi Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, ss. 115-135.
OKUTAN, M. Ç. (2007) Radikal Demokrasi Ya da Demokrasiyi Derinleştirme Umudu. Demokrasi Platformu, Yıl 3, Sayı 10, ss. 99-115.
PİRUZ, G., MUGEDDESİ Z. ve MUHEDDESE F. (2011) Rıza Beraheni'nin 'Azde Hanım ve Yazarı' Romanında Postmodern Bileşimlerin İncelenmesi. Sanat ve Edebiyat Sosyolojisi, Yıl 3, Sayı 1, ss. 133-157.
RİZVANİ, S. RIZA M. ve GADERİ H.(2012) Sınıfsal Eylem ve İran Öykü Edebiyatına Etkisi, Vaka Çalışması Rıza Beraheni. Kuramsal Siyaset Bilimsel – Araştırma İki Mevsimlik Dergi, Yeni Dönem, Sayı 12, ss. 121-140.
ULUŞAHİN, Nur (2007) Liberal Demokrasinin Çıkmazı: Çatışma Karşısında Barış İçin Azınlık- Çoğunluk İlişkisini Yeniden Düzenleme Gereği. Anayasa Yargısı, Sayı 24, ss. 609- 640.
İnternet Kaynakları/Internet Resources
EBHERİ, F. (?), Rıza Beraheni'nin Yaşamı ve Edebî Karnesi Bir Bakış. Düşünme Sitesi, Erişim Tarihi: 14 Nisan 2025. https://fekrvarzi.ir/-./مروری-بر-زندگی-و-کارنامه-ادبی-رضا-براهنی.
ASKERZADE, A. (2018) Güneşin Özleminde: 83'üncü Doğum Günü Arefesinde Rıza Beraheni'ui Anmak. Erişim Tarihi: 14 Nisan 2025. www.akhbar-rooz.com.
ASKERZADE, A. (2013) Bilim, Güç – Şiddet: Panfarslar ve Pantürkler Hakkında. Erişim Tarihi: 14 Nisan 2025. http://www.azariha.org/?lang=fa&muid=53&item=748.
ASKERZADE, A. (2023), Son Eleştirmen: Rıza Beraheni'nin Düşünce ve Mirası. Asre No/ Yeni Asır Sitesi, Erişim Tarihi: 14 Nisan 2025.
https://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=58726.
BERAHENİ, R. (?) İran'da Demokrasinin Temel Ülkesi Anadilde Eğitim. Açık Söz, Erişim Tarihi: 4 Nisan 2025. https://www.achiq.info/anadil/Berahini%20zebanemaderi.htm.
BERAHENİ, R. (2011) Milli Zülüm. Azerbaycan Medeniyet Ocağı Sitesi, Erişim Tarihi: 14 Nisan 2025. https://azdemokrasi.wordpress.com/page/12/.
BERAHENİ, R. (2006) Azerbaycan Sorunu? Azerbaycan Sorunun Çözümü?. Nadarlı Bakış Sitesi, Erişim Tarihi: 19 Nisan 2025, https://nadarliabakhish.blogfa.com/post/81.
CURKEŞ, R. (2022) Rıza Beraheni ve Tarihin Düzensizliği İdiası- Çelişkiler Raylında Sürekli Hareket. Zemane Radyosu Sitesi“ Erişim Tarihi: 14 Nisan 2025. https://www.radiozamaneh.com/709334/.
KARACALU, A. (2005) Beraheni ve Yerel Dil, Dünya Anadili Günü. ErişimTarihi: 4 Mart 2025. HYPERLINK "https://baangnews.net/8494" https://baangnews.net/8494.
|
