|
ÖZET
Bu çalışma, Tatar Ceditçiliğinin önderi olarak tanınan Abdünnaṣīr Ḳurṣavī’nin (ö. 1812) ceditçilik düşüncesini temel kaynakları ve tesirleri açısından ele almaktadır. Kendisinin içtihat kavramına yaklaşımı ve düşüncelerinin Şah Veliyullah ed-Dihlevī (ö. 1176) ile ilişkisinin ortaya konulması, makalenin temel hedefleri arasındadır. Çalışmamızın başında Ḳurṣavī’nin hayatı hakkında kısa bilgi verilmiştir. Ardından Ebü’l-Alā el-Maarrī (ö. 449), İmam Gazzālī (ö. 505), Muhyiddin İbnü’l-Arabī (ö. 638), Taḳıyyüddīn İbn Teymiyye (ö. 728), İbn Kayyim el-Cevziyye (ö. 751), Kātip Çelebi (ö. 1067), Şah Veliyullah ed-Dihlevī (ö. 1176), Cemāleddīn Efgānī (ö. 1897), Muḥammed Abduh (ö. 1905) ve Reşid Rıza (ö. 1935) başta olmak üzere Ḳurṣavī’nin ceditçilik anlayışına etki eden isimlere temas edilmeye çalışılmıştır. Abdünnaṣīr Ḳurṣavī’nin ceditçi fikirlerinin Şihâbüddîn el-Mercānī (ö. 1889), Ālimcan Barudī (ö. 1921), Muḥammed Nacip Tunterī (ö. 1930) ve Rızāeddin b. Faḫreddīn’in (ö. 1936) de aralarında bulunduğu 19. asır sonu ve 20. asır başı Tatar ceditçi geleneğinin birçok önemli ismi tarafından desteklendiği ortaya konulmuştur. Bununla birlikte ilk başlarda Ḳurṣavī’yi ve onun din anlayışını yanlış tanımasından ötürü müspet olmayan anlayışların tezahür ettiğine dair bilgi verilmiştir. Ancak sonraki dönemlerde bu düşünceler değişmiş ve özellikle Mercânî gibi ulemanın ulūm-i islāmiyye ile ilgili görüşlerini etkilemiştir. Nitekim Mercānī, Ḳurṣavī’nin anlayışını benimsemekle kalmamış, onun görüşlerini İdil-Ural bölgesinde yaymak ve meşrulaştırmak için çaba sarfetmiştir, hatta Tenbīhu Ebnāi’l-ʿAṣr ʿalā Tenzīhi Enbāi Ebī’n-Naṣr adlı Arapça küçük bir risâle de ele almıştır. Ayrıca ceditçi medreselerin kurulması ve ceditçi düşüncesini içeren periyodik yayınların başlamasıyla bu düşünce hızlı bir ivme kazanmıştır. Ceditçilik tarihinde içtihat ve taklitle ilgili tartışmaların yoğun olarak yaşandığı bölgelerden birisinin İdil-Ural bölgesi olduğu bilinmektedir. Elimizdeki kaynaklara göre, bu meselelerin, XIX. asrın başlarından itibaren gittikçe yoğunlaşan bir şekilde tartışıldığı anlaşılmaktadır. Ḳurṣavī, içtihat kapısının açık olduğunu ve her dönem de açık kalacağını henüz Buhara’da iken savunmuştur. O, Müslümanların taklit batağına saplandıklarını, dini anlayanların da anlamayanların da bundan kurtulamadığını ifade ederken, bu görüşüyle ve savunduğu diğer fikirleriyle ulemanın tepkisini çekmiştir. Onun ceditçi fikirleri kısa bir zamanda hem tahsil gördüğü Buhara’da, hem de İdil-Ural bölgesinde zındıklıkla suçlanmasına sebep olmuştur. Ḳurṣavī’nin içtihat konusundaki yaklaşımını Rızāeddin b. Faḫreddīn’in şu sözlerinden anlamamız güç olmasa gerek. Onun belirttiğine göre doğru yolda olup kurtulanlar Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in sünnetine sımsıkı sarılanlardır. Aynı şekilde bidatlerden uzak olup sahabe-i kirâm ve tabiunun yolunu tutmak da bu anlayışın merkezinde yer almaktadır. Ona göre bu yol İmâm Ebū Ḥanīfe (ö. 150), İmâm Ebū Yūsuf (ö. 182), İmâm Muḥammed (ö. 189), Mālik b. Enes (ö. 179), İmâm Şāfiī (ö. 204) ve İmâm Mātürīdī’nin (ö. 333) yoludur. Makalede Ḳurṣavī’nin özellikle içtihat konusundaki görüşlerinin Şah Veliyyullah ed-Dihlevī’nin görüşleriyle paralellik arz ettiğinin altı çizilmeye çalışılmıştır. Nitekim Abdünnaṣīr el-Ḳurṣavī de tıpkı Şah Veliyyullah ed-Dihlevī gibi içtihat ve taklit konusunu müstakil olarak ele aldığı bir risale telif etmiştir. Bu noktada Ḳurṣavī’nin el-İrşād li’l-ʿıbād adlı eserinin Dihlevī’nin ʿIḳdü’l-cīd fī aḥkāmi’l-ictihād ve’t-taḳlīd adlı eserine benzemesi dikkat çekici olup Ḳurṣavī’nin ceditçilik düşüncesinde Dihlevī’nin görüşlerinin etkisini göstermesi bakımından da önem arz etmektedir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
İslam Hukuku, Ḳurṣavī, Şah Veliyullah ed-Dihlevī, İçtihat, Taklit, Ceditçilik.
ABSTRACT
This study examines the thought of Abdunnasīr Qurṣavī (d. 1812), who is recognized as a pioneer of Tatar Jadidism, through its primary sources and influences. Among the main objectives of the article are his approach to the concept of ijtihad and the presentation of the relationship between his ideas and Shah Waliullah ad-Dihlawī. The commencement of the article entails a concise overview of Qurṣavī’s life. Then, it touches upon figures who influenced Qurṣavī’s understanding of Jadidism, including Abu’l-ʿAlā el-Maarrī (d. 449), Imam Ghazali (d. 505), Muhyiddin Ibn Arabī (d. 638), Taḳiyyuddīn Ibn Taymiyyah (d. 728), Ibn Qayyim al-Jawziyya (d. 751), Kātip Chalabi (d. 1067), Shah Waliullah al-Dihlawî (d. 1176), Jamal al-Din al-Afghānī (d. 1897), Muḥammad Abduh (d. 1905) and Rashid Rida (d. 1935). The article reveals that Qurṣavī’s Jadid ideas were supported by many significant figures within the late 19th century and early 20th century Tatar Jadid tradition, including Mardjānī (d. 1889), Alimjan Barudī (d. 1921), Muḥammad Nacip Tuntarī (d. 1930) and Rıdāaddin b. Fahraddin (d. 1936). In the initial stages, it has been noted that negative perceptions emerged due to the misinterpretation of Qurṣavī and his understanding of religion. However, over time, these views have evolved, particularly influenced by scholars like Mardjānī regarding Islamic sciences. Indeed, Mardjānī not only embraced Qūrṣāvī’s understanding but also endeavored to promote and legitimize his ideas in the Idil-Ural region. He even authored a small Arabic treatise titled “Tanbīhu Abnāi’l-ʿAṣr ʿalā Tanzīhi Anbāi Abī’n-Naṣr”. Furthermore, the establishment of modernist religion schools and the initiation of periodical publications reflecting modernist thought have significantly accelerated this intellectual movement. The Idil-Ural region is known to be one of the areas where intense discussions regarding ijtihad and taqlid have taken place in the history of the Jadid movement. According to available sources, it is evident that these issues began to be increasingly debated from the early nineteenth century onward. Qurṣavī argued for the perpetual openness of the gate of ijtihad even while he was still in Bukhara. He expressed concern that Muslims had become ensnared in the trap of taqlid (imitation), a plight that both those who understand religion and those who do not could not escape. This stance, along with his other views, drew the ire of scholars. His modernist ideas quickly led to accusations of heresy both in Bukhara, where he received his education, and in the Idil-Ural region. Qurṣavī’s approach to ijtihad is well illustrated by the words of Rıdāaddin b. Fahraddin, who indicated that those who are rightly guided and saved are those who firmly adhere to the Qur’ān and the Sunnah of the Prophet Muhammad. Central to this understanding is the principle of avoiding innovations (bid’ah) and following the path of the sahabas and the tabiuns. According to him, this path is that of Imam Abu Hanifa (d. 150), Imam Abu Yusuf (d. 182), Imam Muhammad (d. 189), Malik ibn Anas (d. 179), Imam Shafii (d. 204) and Imam Maturidi (d. 333). The article emphasizes that Qūrṣāvī’s views on ijtihad, in particular, bear a significant parallel to those of Shāh Waliullah al-Dihlawi. Indeed, Abdunnasir Qurṣavī, much like Shah Waliullah, authored a treatise that independently addresses the topics of ijtihad and taqlid. Notably, Qurṣavī’s work, al-Irshad li’l-‘ibad, bears a striking resemblance to Dihlawi’s ‘Iqdu’l-jid fi ahkami’l-ijtihad wa’t-taqlid, highlighting the influence of Dihlawi’s ideas on Qurṣavī’s modernist thought. This connection is crucial for understanding the interplay between their perspectives on these important theological concepts.
KEY WORDS
Isamic Law, Qurṣavī, Shah Waliullah ad-Dihlawī, Ijtihād, Taqlid, Jadidism.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ARTIŞ A. (2017) Kazan’da Cedidcilik Hareketi ve Kursavî (XIX. Yüzyıl Başları). Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6, 89-113.
AZMUHANOV A. (2012) Kazan Bölgesi Tefsīr Çalışmalarından Tefsīr-i Nuʿmānī Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
BİGİYEF M. C. (1907) Edebiyat-ı ʿarabiyye ilā ʿulūm-i islāmiyye. Kazan: Maarif Kütüphanesi.
BUḪĀRĪ ʿA. (t.y.) Keşfu’l-esrār ʿan uṣūli Faḫri’l-İslām el-Pezdevī. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿIlmiyye.
CESSÂS A. R. (1994) el-Fusûl fi’l-usûl. Kuveyt: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye.
DİHLEVĪ Ş. V. (t.y.) ʿIḳdu’l-cīd fī aḥkāmi’l-ictihād ve’t-taḳlīd.
ERGÜL S. (2019) Cemaleddin Efganî ve Fikirleri. İstanbul: Strateji Düşünce ve Analiz Merkezi.
FAḪREDDĪN R. (1900) Ās̠ār. Kazan: Tipo-Litografiya İmperatorskogo Universiteta.
ISRAFİLOVA F. (2023) Tatar Türkçesinde Tefsir Çalışmaları = Tafsirs in the Tatar Language. Turkish Studies Comparative Religious Studies XVIII (3): 271-85.
İBN HANBEL Ş. A. (1995) el-Müsned. Ḳāhira: Dāru’l-Ḥadīs̠.
İDİYATULLİNA G. (2005) Наставление Людей на Путь Истины, аль-Иршāд лиль-ʿИбāд (Nastavleniye Lyudey na Put İstinı, al-İrşād li’l-ʿıbād). Kazan: Tatar Kitap Neşriyatı.
KAMEL İ. T., Sultanov F. M., Yuzeyev A. N. (2002) Татарская Религиозно-Философская Мысль в Общемусульманском Контексте (Tatarskaya Religiozno-Filosofskaya Misl v Obşemusulmanskom Kontekste). Kazan: Tatar Kitap Neşriyatı.
KARAMAN H. (2004) İctihād, Taḳlīd ve Telfīḳ Üzerine Dört Risâle. İstanbul: İz Yayıncılık.
ḲURṢAVĪ A. İ. (1903) Kitābu’l-irşād li’l-ʿıbād. Kazan: Lito-Tipografiya İ.N. Haritonova.
MARAŞ İ. (2002) Türk Dünyasında Dinî Yenileşme (1850-1917). İstanbul: Ötüken Yayınevi.
MARAŞ İ. (2014) Çağdaş İslâm Düşüncesi Açısından Tatar Ceditçilik Hareketi Hakkında bir Değerlendirme. İçinde Kazanlı Yenilikçi Âlimler Şehabeddin Mercani ve Kazan Kültürü, editör Ali ARSLAN, İbrahim MARAŞ, Recep ÇELİK ve Mehmet Kamil BERSE. İstanbul: Türk Dünyası Kültür Başkenti Eskişehir Ajansı Yayınları.
MERCĀNĪ Ş. (1900) Mustefādu’l-aḫbār fī aḥvāli Ḳazān ve Bulġār. Kazan: Tipo-Litografiya İmperatorskogo Universiteta.
NEVEVĪ M. Ş. (1980) Kitābu’l-Mecmūʿ şerḥu’l-Muhez̠z̠eb li’ş-Şīrāzī. Cidde: Mektebetu’l-İrşād.
RÂZÎ F. (t.y.) el-Mahsûl fî ‘ılmi usûli’l-fıkh. Müessesetu’r-Risâle.
REMZĪ M. M. (2002) Telfīḳu’l-aḫbār ve telḳīḥu’l-ās̠ār fī veḳāiʿı Ḳazān ve Bulġār ve mulūki’t-Tatar. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿIlmiyye.
ŞÂFİÎ M. İ. (t.y.) er-Risâle. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-‘Ilmiyye.
ŞÂTIBÎ M. L. (1997) el-Muvâfakât. Huber: Dâru İbni ‘Affân.
ŞEHER Ş. (1903) el-Mirṣād fī terācimi ricāli’l-İrşād. Kazan.
ŞEREF Ş. (1998) Mercānī’nin Tercüme-i Hali. Kazan: Ruhiyāt Matbaası.
TERCÜMANĪ K. K. (2001) Mercānī’nin İtikat Meselelerinde Totkan Yolı. Kazan: İman Neşriyatı.
TÜRKOĞLU İ. (2002) Kazan. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 25:134-36. Ankara: TDV Yayınları.
TÜRKOĞLU İ., MARAŞ İ. (2002) Kursavî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 26: 447. Ankara: TDV Yayınları.
|
