|
ÖZET
Büyük Selçuklu İmparatorluğundan Kaçarların yıkılışına kadar Türklerin hâkim olduğu Azerbaycan, Irak, İran ve Kafkasya coğrafyasında esasen birbirinin ardılı olan pek çok Türk devleti kurulmuştur. İlgili dönem ve saha Türk devlet merkezlerinde edebiyat, sanat ve yazışma dili olarak genellikle Farsça benimsenmiştir. Farsçanın diplomasi ve edebiyat dili olarak merkezlerinde geliştiği bu Türk devletlerinden biri de Safevîlerdir. Kurucu unsurunun Türklerden oluştuğu Safevîler zamanından günümüze pek çok Farsça belgenin yanı sıra Türkçe birkaç resmî belge de ulaşmıştır. Türkçenin bu bölgede devlet yazışma dili olarak kudretini daha da perçinleyip pekiştirdiğini gözler önüne seren Safevîlerden kalma bu Türkçe belgelerin büyük bir kısmı, dış yazışma örnekleridir. Bunlardan biri de tarafımızca burada tanıtım ve incelemesi yapılan mektuptur. Bu çalışmada, Hazar ötesi Türk dilinden beslenen ve Türk dilinin Güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesinin Azerbaycan Türkçesi sahasına ait Türkçe bir arşiv belgesinin tanıtımı yapılıp mürsil ve mürselünileyhi, türü, içeriği, bulunduğu yer, imla, ses ve şekil bilgisi özellikleri üzerinde durulmuştur. Makalede belgenin çeviri yazısı ve Türkiye Türkçesine aktarımı da verilmiştir. Sonuç kısmında çalışmadan elde edilen bulgular ışığında Safevî Devleti’nin devlet yazışma dili ile bu dilin imla, ses ve şekil bilgisine dair özellikler üzerinde durulmuştur.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Safevî Devleti, Osmanlı Devleti, papalık, Türk yazışma dili, Oğuz Türkçesi, yol hükmü.
ABSTRACT
Many Turkish states, which were essentially successors to each other, were established in Azerbaijan, Iraq, Iran and the Caucasus, where the Turks dominated from the Great Seljuk Empire until the collapse of the Qajars. In the Turkish state centers of the relevant period and field, Persian was generally adopted as the language of literature, art and correspondence. One of these Turkish states in whose centers Persian developed as the language of diplomacy and literature was the Safavids. From the time of the Safavids, whose founding element was composed of Turks, many Persian documents as well as a few official documents in Turkish have survived to the present day. A large part of these Turkish documents from the Safavids, which reveal that Turkish had further consolidated its power as the language of state correspondence in this region, are examples of foreign correspondence. One of these is the letter that we introduced and reviewed here. In this study, a Turkish archive document belonging to the Azerbaijan Turkish field of Oghuz Turkish, which is nourished by the Trans-Caspian Turkish language and constitutes the Western or Southwestern branch of the Turkish language, is introduced and its features such as mursil and murselünileyhi, type, content, location, spelling, phonetics and morphology are emphasized. Then, the document's transcription alphabet and its translation into Turkish were given. In the conclusion, in the light of the findings obtained from the study, the state correspondence language of the Safavid State and the features of this language's spelling, phonetics and morphology are given.
KEY WORDS
Safavid State, Ottoman State, papacy, Turkic correspondence language, Oghuz Turkish, road rule.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
AFSHAR, Irec (1341/1962) Du Farmān-i SafevĮ Marbūt Bih Ravabit-i İran va Lahistan. Rahnamahyi Kitab 5, 581-585.
AİGLE, Denise (2005) The Letters of Eljigidei, Hülegü and Abaqa: Mongol overtures or Christian Ventriloquism?. Inner Asia, Cilt: 7, Sayı: 2, 143-162.
AİGLE, Denise (2010) Les correspondances adressées par Hülegü au prince ayyoubide alMalik al-Nāşir Yūsuf. La construction d’un modele. Pensée Grecque et Sagesse d’Orient, (Ed. M.-A. Amir MOEZZİ, J.-D. DUBOIS, C. JULLIEN & F. JULLIEN), Hommage À Michel Tardieu, 25-45.
AMITAI-PREISS, Reuven (1994) An Exchange of Letters in Arabic between Abaγa Īlkhān and Sultan Baybars (A. H. 667/ A. D. 1268-1269). Central Asiatic Journal. Cilt: 38, Sayı: 1, 11-33.
ARAGHI, Mohammad Hassan Kavoussi (2000) Documents on Relations Between Safevîd Goverment and Italian Goverments. Tehran.
AYDOĞMUŞOĞLU, Cihat (2014) Safevi Devleti Tarihi. Ankara: Gece Kitaplığı.
BARUTCU ÖZÖNDER, F. Sema (2002) İran ve Türkler. Kök Araştırmaları. Cilt: IV, Sayı: 2, 101-122.
BARUTCU ÖZÖNDER, F. Sema (2024) Nevâyî Dili ve Üslubu: Belirtmeli Edilgen Kuruluşlar veya Ululama Edilgenleri ve Belirtme/İlgi Hâli Birleşmesi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Cilt: 21, Sayı: 2, 141-223.
BAYANİ, Khanbaba (1968) Esnâd ve Nâmehâ-yi Târîhî-yi Devre-yi Safevî. Barrasiha-yi tarikhi-3. Cilt 3-4, 67-96.
BAYKAL, Bekir Sıtkı (1957) Uzun Hasan’ın Osmanlılara Karşı Kâti Mücadeleye Hazırlıkları ve Osmanlı Akkoyunlu Harbinin Başlaması. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, Cilt: 21, Sayı: 82, 261-296.
CAFEROĞLU, Ahmet (1976) Azerbaycan Edebiyatı. Türk Dünyası El Kitabı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 465-483.
CAFEROĞLU, Ahmet (2019) Türk Dili Tarihi. İstanbul: Alfa Yayınları.
ӘFӘNDİYEV, Oqtay (2007) Azәrbaycan Sәfәvilәr Dövlәti. Bakı: Şәrq-Qerb.
ӘLİYEVA, Rübabә, Qara MӘŞӘDİYEV, Etibar Roza EYVAZOVA, Gülşәn AXUNDOVA, Şәms QOCAYEVA (2007) Azәrbaycan Toponimlәrinin Әnsiklopedik Lüğәti. Cilt: 2, Bakı: Şәrq-Qәrb = ATEL-II.
ERGİN, Muharrem (1981) Azeri Türkçesi. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
ERGİN, Muharrem (2009) Dede Korkut Kitabı-2 İndeks-Gramer. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
ӘZİMLİ, Dilavәr (2014) Azәrbaycanın Qәrbi Avropa Ölkәlәri ilә Ticarәt Әlaqәleri vә Türkiyә (XV әsrin II yarısı XVII әsrin I yarısı). Bakı: Turhan.
FEKETE, Lajos (1977) Einführung in die Persische Paleographie: 101 Dokumente, Budapest Akadémiai Kiadó.
FRAGNER, Bert (1975) Das Ardabiler Heiligtum in den Urkunden. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes. Freiburg. Cilt: 67, 169-2165.
GENCEYİ, Turhan (2020) İsfahan’daki Safevi Sarayında Türkçenin Konumu. (Çeviren: Umut BAŞAR). Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. Cilt: 126, Sayı: 249, 295-306.
GULİYEV, Ahmad (2022) Safavids in Venetian and Eurepean Sources. Venezia: Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press.
(2015) Kızılbaşlar Tarihi (Farsçadan Çeviren: Tufan GÜNDÜZ), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
HEYET, Cevat (2008) Türk Dilinin ve Lehçelerinin Tarihî Seyri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
İNALCIK, Halil (2018) Devlet-i Aliye (Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I), İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
İskender Bey Münşî-yi Türkmen (2019) Târîh-i Âlem-ârâ-yi Abbâsî (Farsçadan Çeviren: Ali GENCELİ). Cilt: I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları = TAA-I).
KOLODZİEJCZYK, Dariusz (2017) The Relations of the Polish-Lithuanian Commonwealth with Safavid Iran and the Catholicosate of Etchmiadzin in the light of archival documents. Warszawa.
KORKMAZ, Zeynep (2013) Türkiye Türkçesinin Temeli Oğuz Türkçesinin Gelişimi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
KÖK, Ali (2022) Büyük Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk Devletlerinde Devlet Yazışma Kültürü, Dili ve Üslûbu, Belgeler ve Açıklamalı Dizinler. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
KÖK, Ali (2025a) Özbek Abdullah Han’a Ait Doğu Türkçesi ile Kaleme Alınmış Bir Taziye-nâme. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi. Cilt: 10, Sayı: 1, 15-40.
KÖK, Ali (2025b) İlhanlıdan Kaçarlara İran Sahası Devlet Belgelerindeki Mühür ve Kayıtla İlgili Terimler. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. Cilt: 13, Sayı: 43, 322-346.
KÖK, Ali (2025c) Safevî Devleti Hükümdarı Şah Hüseyin’e Ait Doğu Türk Yazı Dili ile Kaleme Alınmış Bir Belge. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Cilt: 12, Sayı: 1, 165-206.
KÖPRÜLÜ, Fuad (1979) Âzerî. İslam Ansiklopedisi, Cilt: II. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 119-151.
KÜPELİ, Özer (2009) Osmanlı-Safevî Münasebetleri (1612-1639). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir.
KÜTÜKOĞLU, Bekir (1993) Osmanlı-İran Siyasi Münasebetleri (1578-1612). İstanbul.
KÜTÜKOĞLU, Mübahat S. (2013) Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
MAHMUDOV, Yaqub (2006) Azәrbaycan Diplomatiyası (Ağqoyunlu ve Sәfәvi Dövlәtlәrinin Avropa Ölkәlәri ilә Әlaqәlәri (XV-XVII Yüzilliklәr). Bakı: Tәhsil Nәşriyyatı.
MİNORSKY, Vladimir (1943) Tadhkirat al-Mulûk (A Manual of Safevîd Administration). London.
MİRZӘZADӘ, H (1990) Azәrbaycan Dilinin Grammatikası. Bakı: Azәrbaycan Universiteti Nәşriyyatı.
MUFAKHKHAM, Muhsin (1968) Asnad ve Mukatebat-ı tarikhi. Barrasiha-yi tarikhi-2. Cilt: 5, 151-163.
NAVÂÎ, Abdol_Hossein (1366) Şâh Abbâs Mecmûa_yı Asnad va Mokâtebat_e Târîhî Hemrâh bâ-Yâddâşthâ_yı Tafsîlî. İntişâret_e Zerîn.
NAVÂÎ, Abdol_Hossein (1984) Asnad va Mokâtebat_e Siyasi_e Iran from 1105 to 1135 H.G. Tehran: Cultural Studies and Research Institute.
NӘCӘFLİ, Tofiq (2020) Azәrbaycan Sәfәvi Dövlәtinin Xarici Siyasәti. Bakı: Turhan NPB.
OCAK, Ahmet Yaşar (2002) Osmanlı Kaynaklarında ve Modern Türk Tarihçiliğinde Osmanlı-Safevî Münasebetleri (XVI-XVII. yüzyıllar). Belleten. Cilt: 66, 503-516.
ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi (2009) Moğol İranında gelenek ve değişim Gâzân Han ve reformları (1295-1304). Kaknüs Yayınları.
QAİMMAQAMİ, Cahangir (1969) Yeksad ve pencâh sanad-i tārîhî: az Jalâyiriyân tā Pehlevi. Tihran: Chapkhanah-i artish-i shahanshahi-yi İran.
SÜMER, Faruk (1999a) Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
SÜMER, Faruk (1999b) Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
TEKİN, Şinasi (2015) Eski Türklerde Yazı, Kâğıt, Kitap ve Kâğıt Damgaları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
TUMURTOGOO, Domiin (2006) Mongolian Monuments in Uighur Mongolian Script (XIII-XVI Centuries): Introduction, Transcription and Bibliography. Taipei: Institute of Linguistics.
UNAT, Yavuz (2004) İslâm’da ve Türklerde Zaman ve Takvim. Türk Dünyası, Nevruz Ansiklopedisi, (Edt. Öcal OĞUZ), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2004, 15-24.
YAMADA, Nobuo (1993) Sammlung uigurischer kontrakte, (Yayına Hazırlayanlar: Juten ODA, Peter ZIEME, Hiroshi UMEMURA, Takao MORIYASU). Japonya: Osaka University Press.
|
