|
ÖZET
Bir dilin anlatım gücünü belirleyen en önemli unsurlardan biri, zengin ve işlevsel bir söz varlığına sahip olmasıdır. Söz varlığını oluşturan ögelerin çeşitliliği arttıkça dilin sözcük ve söz dizimi düzeyindeki ifade zenginliği de aynı oranda artış göstermektedir. Bu çeşitlilik, sadece bireyin düşüncelerini ifade etme gücünü artırmakla kalmaz aynı zamanda dilin yapı ve işleyişine dair önemli veriler de sunmaktadır. Türk dilinin kavram dünyasını şekillendiren bu ögeler toplumların tarihî ve sosyokültürel belleğini anlamaya imkân tanıyan önemli kültür göstergeleridir. Deyimler, atasözleri, kalıp sözler, tekrar grupları, sözcük öbekleri ve terimler bir dilin söz varlığında öne çıkan yapılar arasında yer almaktadır.
Bu makalede kalıplaşmış söz birimlerinden dilde hazır olarak karşımıza çıkan deyimler, Horasan Türkçesinin Bocnurd ağzındaki kullanım şekilleri bağlamında incelenmiş ve Türkiye Türkçesi ile yapı ve anlam itibariyle karşılaştırılmıştır. Türkçe, İran’ın çeşitli bölgelerinde konuşma dili olarak oldukça yaygın bir kullanıma sahiptir. İran’ın kuzeydoğusunda, Kuzey Horasan eyaletinde yaşayan Türklerin konuşma dilini oluşturan Horasan Türkçesi de Oğuz grubu Türk lehçeleri arasında yer almakta ve pek çok farklı ağızın dil özelliklerini içinde barındırmaktadır. Bu çalışmada ise, Talip Doğan tarafından kaleme alınan ve İreyimiŋ Sézleri ve Ġeşeng Ginle eserlerini oluşturan şiirler temel alınarak Bocnurd ağzında öne çıkan deyimler incelenmiştir.
Yapılan karşılaştırma sonucunda, iki edebî dil arasında deyimlerin büyük ölçüde benzerlik gösterdiği ve ortak bir kültürel zemini yansıttığı tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra bazı deyimlerin yapı bakımından farklılaştığı ve anlam düzeyinde çeşitlilik gösterdiği de gözlemlenmiştir. Deyimler merkezinde gerçekleştirilen bu karşılaştırmalı söz varlığı çalışması ile Oğuz grubu Türk lehçeleri arasında seyreden dilsel devamlılık ve değişimlerin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda çalışma, hem karşılaştırmalı lehçe araştırmalarına hem de Türk dilinin söz varlığının tarihî ve bölgesel gelişimini izlemeye katkı sağlayacaktır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Deyimler, İran Türk ağızları, konuşma dili, Horasan Türkçesi, söz varlığı.
ABSTRACT
A rich and functional vocabulary is one of the most important factors determining a language’s expressive power. The richness of the language’s expression at the lexical and syntactic levels increase as the diversity of the units constituting its vocabulary increases. This diversity not only enhances an individual’s ability to express their thoughts but also provides important data on the structure and functioning of the language. These units, which shape the conceptual world of the Turkic language, are important cultural indicators that enable us to understand the historical and sociocultural memories of societies. Idioms, proverbs, formulaic expressions, repetitive groups, phrases, and terms are among the prominent structures in a language’s vocabulary.
This article explores idioms, which are readily encountered as formulaic lexical units, within the context of their usage in the Bojnurd dialect of Khorasan Turkish and compares them with Turkish in Turkey structurally and semantically. Turkish is widely used as a spoken language in various regions of Iran. Khorasan Turkish, the spoken language of the Turks living in the Khorasan province in northeastern Iran, is also among the Oghuz Turkic dialects and incorporates linguistic features of many different dialects. This study analyzes idioms prominent in the Bojnurd dialect, based on the poems İreyimiŋ Sézleri and Ġeşeng Ginle, written by Talip Doğan.
The comparison highlighted that the idioms between the two literary languages are largely similar and reflect a common cultural foundation. In addition to this, it was identified that some idioms differ in structure and exhibit semantic variation. This comparative lexical study, focusing on idioms, aims to reveal the linguistic continuities and changes observed among the Oghuz group of Turkic dialects. In this context, the study will contribute to both comparative dialect researches and to tracing the historical and regional development of the Turkic languages’ vocabulary.
KEY WORDS
Idioms, Iranian Turkish dialects, Spoken language, Khorasan Turkish, Vocabulary.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
AKSAN D. (2004) Türkçenin Sözvarlığı. Ankara: Engin Yayınevi.
AKYALÇIN N. (2012) Türkçemizin Anlamsal Zenginlikleri Deyimlerimiz. Ankara: Eğiten Kitap.
ALTAYLI S. (2010) Atasözü ve Deyimler Arasındaki Farklar. Karadeniz Araştırmaları, 25, 125-134.
ATTAR A. (2004) İran Türkleri. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, 2(1), 39-62
BARUTCU ÖZÖNDER, F. S. (2002) “İran ve Türkler”. Kök Araştırmalar, IV/2, 101-122.
BLAGA R. (1997) İran Halkları El Kitabı. İstanbul: Yeni Zamanlar Dağıtım.
DOERFER G. (1977) Das Chorasantürkische. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 25, 127-205.
DOERFER G. (1987) İran’da Türkler. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, LIV(431), 242-251.
DOERFER G., HESCHE, W. (1993) Horasan Türklerinin Tarihi ve Edebiyatı (S. TULU, Çev.). Türk Dünyası, 14, 319-336.
DOERFER, G. (2006) Irano-Turkic. Turkic-Iranian Areas, Historical and Linguistic Aspect, Turkologıca 62, (L. Johanson, C. Bulut, Ed.). Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag, 93-113.
DOĞAN T. (2016) Ġeşeng Ginle. Ankara: Akçağ Yayınları.
DOĞAN T. (2017) Horasan Türkçesi Metinleri İreyimiŋ Sézleri (Yüreğimin Sözleri) Giriş-Notlar-Metin-Aktarma-Dizinler. Konya: Palet Yayınları.
DOULATABADİ F. (2017) Kaşkay Türklerinin Edebiyatı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
ERCİLASUN A. B. (2020) Türk Dili Temel Kitabı Herkes İçin Türk Dili. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
ERENOĞLU ATAİZİ D. (2017) Kaşkay Türklerinin Dili. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
GÖKDAĞ B. A., DOĞAN T. (2016) İran’da Türkler ve Türkçe. Ankara: Akçağ Yayınları.
HATİBOĞLU V. (1972) Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
HEYET C. (1994) Horasan Türkçesi. Anayurttan Atayurda Türk Dünyası, 2(5), 21-30.
HEYET C. (2008) Türk Dilinin ve Lehçelerinin Tarihî Seyri (M. ÖZTÜRK, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
İran İslam Cumhuriyeti Anayasası (2019). (H. ÇEÇEN, Çev.). İstanbul: Legal Yayıncılık.
KAFKASYALI A. (2011) İran Coğrafyasında Türkler. İstanbul: Bilgeoğuz.
KARAAĞAÇ G. (2018) Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
KAYA M. (2009) İran Türkleri. Türk Dünyası Araştırmaları, 180, 137-148.
KORKMAZ Z. (2009) Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
KORKMAZ Z. (2019) Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
RESULZADE M.E. (1993) İran Türkleri (Y. AKPINAR, İ.M. YILDIRIM, S. ÇAĞIN, Haz.). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
TEKİN T. (2013) Makaleler III Çağdaş Türk Dilleri (E. YILMAZ, N. DEMİR, Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
TOPALOĞLU A. (1989) Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
TULU S. (1994) Horasan Türkçesi ile İlgili Folklor Çalışmaları. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1, 48-51.
TÜNGÜÇ K. (2016) Karahanlı Türkçesindeki Deyimler Üzerine Anlam Bilimsel Bir İnceleme. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Kayseri.
VARDAR B. (2002) Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları.
|
