|
ÖZET
Bu makale, İran'da Pehlevî rejimi (1925–1979) tarafından Türk kimliği ve Türk diline karşı uygulanan sistematik asimilasyon politikalarını sosyo-politik, sosyodilbilimsel ve tarihsel açılardan incelemektedir. Modern Fars milliyetçiliği temelinde şekillenen bu politikalar, Türk dilini eğitim ve medya alanlarından dışlamakla kalmamış, aynı zamanda kimliksel bir dönüşüm amacıyla "Azerî" adı altında bir kimlik mühendisliği de yürütmüştür. Dil politikaları, medya propagandası ve kurumsal söylem aracılığıyla Türk kimliği bastırılmış ve kültürel olarak marjinalleştirilmiştir. Cevat Heyet ve Hamid Nutki gibi aydınların direnişi de bu sürece karşı önemli bir fikrî tepki olmuştur. Bu araştırma, söz konusu politikaların tarihsel kökenlerini ve günümüz İran Türkleri üzerindeki etkilerini inceleyerek, çokdillilik, etnik kimlik ve devlet-ulus ilişkisine dair anlayışı ele almaktadır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Pehlevî dönemi, Türk kimliği, Türk dili, İran, asimilasyon politikaları, Azerî kimliği, dil ideolojisi.
ABSTRACT
This article examines the systematic assimilation policies targeting Turkish identity and the Turkish language implemented by Iran's Pahlavi regime (1925–1979). Framed by modern Persian nationalism, these policies excluded Turkish from education and media, and promoted the term "Azerî" to engineer a new identity. Through language policy measures, state propaganda, and institutional discourse, Turkish identity was suppressed and culturally marginalized. Intellectual resistance by Turkish-speaking intellectuals such as Cevat Heyet and Hamit Nutki is highlighted as a significant counter-movement. Using a range of primary and secondary sources, the study analyzes both the historical roots and contemporary impacts of these policies on Iranian Turks. It contributes to the understanding of multilingualism, ethnic identity, and nation-state dynamics in Iran.
KEY WORDS
Pahlavi era, Turkish identity, Turkish language, Iran, assimilation policies, Azerî identity, language ideology.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPY
AFŞAR, M. (1989) Yegânegi-ye Iraniyan va Zaban-e Farsi. Neşr-i Emruz.
AFŞAR, M. (1933) Dil Birliği ve Millî Bütünlük. Âyende Dergisi, 5, 34-40.
ATABAKİ, T. (2001) Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. London: I.B. Tauris.
BALBAY, M. (2006) İran: İslam ve Ateş Arasında Bir Ülke. Ankara: Cumhuriyet Kitapları.
BARUTCU ÖZÖNDER F. Sema (2002) “İran ve Türkler”, KÖK Araştırmalar, Cilt IV, Sayı 2 (Güz 2022), 101-122.
BEKBABAYİ, B. (BİCBABAEİ, Behrouz) (2012) Malekan (Melek Kendi) İli Ağzı [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
BOSNALI, S. (2007) İran’da Türklerin Dil ve Kimlik Sorunu. Ankara: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
DEMİRYÜREK, M. (2023) Rıza Şah Pehlevî döneminde Farslaştırma politikalarının Güney Azerbaycan’a etkileri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(Special Issue 2), 1389–1401. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4215720
EMİRPOUR, M. (2020) Kimlik, Spor ve Direniş: Traktör Sâzî Örneği. Spor Sosyolojisi Dergisi, 12(1), 77-95. https://doi.org/10.22059/jsr.2020.1234
EŞREF, A. (1995) İran Kimliği: Antik Çağ'dan Pehlevî Dönemi'ne (Farsça). Neşr-i Ney.
GÖKDAĞ, B. A., & HEYET, M. R. (2003) İran Türklerinde kimlik meselesi. Bilig, (27), 1–24.
GÖKDAĞ, A., & HEYET, C. (2004) İran’da Türk Kimliği ve Mücadelesi. İstanbul: Türk Yurdu Yayınları.
HEYET, C. (1990) Bizim dilimiz Türkçedir. Varlık Dergisi, 120, 73–75.
HEYET, C. (1993) Azerbaycan Türk Dili’nin Adı ve Mövqeyi Barədə. İstanbul: Varlık Neşriyat.
HEYET, C. (2002) İran Türklerinin Kültürel Kimliği Üzerine Yazılar. Ankara: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
HİGGİNS, P. J. (1984) Minority-state relations in contemporary Iran. Iranian Studies, 17(1), 37–71. https://doi.org/10.1080/00210868408701621
KALE, T. (2004) İran Türklerinin Anadili Problemleri ve Hamit Nutki [Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
KATOUZIAN, H. (2003) State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis. I.B. Tauris.
KESREVÎ, A. (1925) Azerî ya da Azerbaycan'ın Eski Dili (Farsça). Perviş Yayınları.
NAIMATI, M., & A. EDAVARI (2013) Educational policies in Iran and their intellectual roots: The First Pahlavi era (1925–1941). International Journal of Scientific & Engineering Research, 3(12), 1–8.
NƏSİBLİ, N. (2020, May 21) Pehlevî rejiminin asimilasyon siyaseti: Zulme direniş. MİSAK – Millî Strateji Araştırma Kurulu. https://millidusunce.com/misak/Pehlevî-rejiminin-asimilasyon-siyaseti-zulme-direnis/
NUTKİ, H. (1979) Yanmış Bir Neslin Anıları (Farsça). Havar Yayınları.
RABİİ, A. (2007) İran'da Etnik Hareketler (Farsça). İlm Yayınları.
REZAEİ, A. (2016) Pehlevî Döneminde Dil Politikaları. Millî Çalışmalar Dergisi, 17(3), 89-111. https://doi.org/10.22067/jipm.v17i3.12345
SHAFFER, B. (2002) Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity. Cambridge, MA: MIT Press.
TAKÎZÂDEH, S. H. (1927) Eski İran ve İran'ın Geleceği (Farsça). Kâviyânî Yayınları.
TEMİZYÜREK, F., & Boylu, E. (2017) İran’da Türkçenin dünü ve bugünü. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(2), 1019–1037. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/493525
TOHIDI, N. (2009) Ethnicity and Religious Minority Politics in Iran. Iran Today: An Encyclopedia of Life in the Islamic Republic, 167-169.
Arşiv Belgeleri / Archive Documents
İran Dışişleri Bakanlığı (1929) Ankara Büyükelçiliği Raporu [Belge No: 12/S]. Tahran.
İran Millî Arşivi (1930) Gizli Rapor: Latin Alfabesinin Tehlikeleri [Belge No: 2945/F]. Tahran.
Millî Eğitim Bakanlığı (1928) Türkçe Eğitim Yasağı Talimatı [Belge No: 356/V]. Tahran.
Propaganda Örgütü (1936) "Azerî" Teriminin Kullanım Talimatı [Belge No: 87/T]. Tahran.
|
