|
ÖZET
Türklerin bugünkü İran coğrafyasında geçmişteki varlığı, MÖ II. bin yılın sonlarından itibaren 250 yıl boyunca tarih sahnesinde müstakil yaşamış olan Manna devletiyle başlamıştır. Tağıyeva vd.’nin belirttiğine göre Hint-Avrupa kökenli Farsların bu coğrafyaya komşu olan arazilere gelişi ise MÖ 900 yıllarında olmuştur ve o tarihten 1100 yıl önce şimdiki Azerbaycan topraklarının güney kısmında Türk dilli tayfalar vardı ve onlar kudretli bir varlık olarak yaşamaktalardı. Saka/İskit hâkimiyeti burada kurulmuştu. Azerbaycan’ın çeşitli yerlerinde Efrasiyab’a ve Sakalara nispet edilen yer adları bu dönenin izlerini yansıtmaktadır. Adına koşulan destanla Türk dünyasında binlerce yıldır yaşamakta olan Sakaların büyük kağanı Alp Er Tonga, Türkçenin ilk İslâmî eserlerinde de bu destanıyla anılmıştır. Bilinen tarih içerisinde bugünkü İran coğrafyasında kesin Türk hâkimiyeti Gaznelilerle başlar; Farsların Alp Er Tonga’yı kitaba yazması da bu döneme rastlar. Özellikle İslam dinini Fars asıllı din adamlarından ve Farsça ile öğretmekle başlayan eğitim sistemi Türklerde Farsçanın hâkimiyeti sonucunu doğurmuştur. Bu hâkimiyet Selçuklularla Anadolu’ya kadar gelmiş ve hem Orta Asya’da hem Güney Azerbaycan’da hem de Anadolu’da karşı mücadeleler doğurmuştur.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Türkçenin var olma savaşı, Farsça hâkimiyeti, Ali Şir Nevâyî, Şehriyar, Cevat Heyet.
ABSTRACT
The historical presence of the Turks in the geography of present-day Iran dates back to the Manna State, which existed as an independent political entity for approximately 250 years from the end of the second millennium BCE. According to Tağıyeva et al., the arrival of Persians of Indo-European origin in territories neighboring this region occurred around 900 BCE. However, approximately 1100 years prior to that date, Turkic-speaking tribes already inhabited the southern part of present-day Azerbaijan, where they lived as a powerful and established presence. During this period, the dominance of the Saka/Scythian groups was established in the region. Place names found in various parts of Azerbaijan that are associated with Afrasiyab and the Sakas reflect the historical traces of this era. Alp Er Tonga, the great khagan of the Sakas whose epic has lived for thousands of years in the Turkic world was also commemorated through this epic in the earliest Islamic works written in Turkish. Within recorded history, the definitive political dominance of the Turks in the geography of present-day Iran began with the Ghaznavids. It was also during this period that the Persians recorded Alp Er Tonga in written sources. The spread of Islam among the Turks through religious scholars of Persian origin, together with an educational system conducted largely in the Farsi language, gradually resulted in the dominance of Farsi among Turkic societies. This linguistic dominance extended to Anatolia during the Seljuk period and gave rise to various movements of resistance both in Central Asia and in South Azerbaijan as well as in Anatolia.
KEY WORDS
Struggle for the survival of Turkish, Farsi linguistic dominance, Ali Shir Nava’i, Shahriyar, Cevat Heyet.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ARAT, R. R. (1979) Kutadgu Bilig I Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.
BANARLI, N. S. (1971) Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Devlet Kitapları. Millî Eğitim Basımevi.
DİRİÖZ, M. (1979) Ömer Hayyam Türkçe Biliyor muydu? İstanbul: Töre, Sayı: 100, 20.
ERCİLASUN, A. B. (2021) Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
ERGİN, M. (1989) Dede Korkut Kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.
GEDİKLİ, F. (2015) “Çağımızın Ali Şir Nevai’si: Doktor Cavad Heyet”, Kardeş Kalemler Dergisi. Ankara: sayı: 99.
GOLDEN, P. B. (2002) Türk Halkları Tarihine Giriş (Çev. Osman KARATAY). Ankara:Karam Yayınları.
KAFESOĞLU, İ. (1996) Türk Millî Kültürü. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
KARABEY, T., Habib İDRISÎ (1991) Güney Azerbaycan Şiir Antolojisi. Erzurum: Taş Medrese Yayınları.
MERÇİL, E. (1996) “Gazneliler”, TDV İslam Ansiklopedisi, 13. cild, 480-484: İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
NEVÂYÎ, A. Ş. (1996) Nesâyimü’l-Maḥabbe Min Şemâyimü‘l Fütüvve (Haz. Kemal ERASLAN). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.
NEVÂYÎ, A. Ş. (1996) Muhâkemetü‘l-Lügateyn Hazırlayan: Sema Barutcu ÖZÖNDER. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.
SARIKAYA, M. (2006) “İran, Türkler ve Türkçe”, Kaos’a Doğru İran-Güncel İran İncelemeleri içinde (Ed. Osman Metin ÖZTÜRK, Yalçın SARIKAYA). Ankara: Fark Yayınları.
SAVALAN, H. M.(1987) Apardı Seller Sara’nı. Hazırlayan: Seyfettin ALTAYLI, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını.
ŞEHRİYÂR, M. H. (1373) Dîvân-ı Şehriyâr (Türkî). Prof. Dr. Hemid Mehemmedzâde’nin Mukaddime, Redakte ve İzahları ile. Tėhran: 8. Basım, İntişarât-ı Zerîn ve İntişarât-ı Nigâh.
TOGAN, Z. V. (1961) “Azerbaycan”, İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Mili Eğitim Bakanlığı Yayını.
YAVUZ, K. (2000) Âşık Paşa / Garib-nâme, Ankara. Türk Dil Kurumu Yayını.
YAVUZ, K. (2007) Gülşehrî / Mantıku’t Tayr, İstanbul: Kırşehir Belediyesi Yayınları.
|
