|
ÖZET
Osmanlı döneminde Anadolu’da Farsça öğretimiyle ilgili çeşitli eserlerin yazıldığı bilinmektedir. Benzer eserler İran’da da yazılmıştır ancak Türkçe öğretimi amacıyla. Söz konusu coğrafyada yazılan Türkçe-Farsça sözlükler ve Türkçenin dil bilgisiyle ilgili kaleme alınan kitaplar genellikle Türkçenin öğretimi hedefiyle hazırlanmıştır. Bu eserlerden biri de manzum bir Türkçe öğretim kılavuzu olan Tecrîdü’l-Lugât’tır. Eserin girişinde belirtildiği gibi yazar eserini Türkçe bilmeyen Gilanlı arkadaşlarının isteği üzerine Kazvin şehrinde kaleme almıştır. Eserde yer alan “Türk dilini öğren, onu bırakma, işine yarar; sıkıştığında keskin bir kılıç gibi sana fayda sağlar.” gibi cümleler Türkçe öğreniminin o dönemde ne denli önemli olduğunu göstermektedir.
Tecrîdü’l-Lugât 1848 yılında Ali Badkûbi tarafından yazılmıştır. Söz konusu eserin dört nüshası temin edilmiştir; Kum nüshası 1859 yılında, Tahran ve Meşhed nüshaları 1869 yılında, Harvard nüshası ise 1896 yılında istinsah edilmiştir. Eserde Türkçe sözcükler ve Farsça karşılıkları nazım biçiminde sıralanmıştır. Her sayfanın başında bir, iki veya üç Türkçe atasözü yazılmış, altında da Farsça tercümesi verilmiştir. Ayrıca sayfa derkenarlarında başta Türkçe olmak üzere diğer dillerle ilgili de pek çok bilgi bulunmaktadır. Eserin son sayfalarında ise çizelgeler içinde temel Türkçe fiiller Farsça karşılıklarıyla yer almıştır.
Tecrîdü’l-Lugât’ta esas alınan Türkçe o dönemde yaygın olan konuşma dilidir. Bu husus dikkate alındığında XIX. yüzyılda İran’da kullanılan Türkçenin pek çok özelliği tespit edilebilir, o dönemim söz varlığı günümüzdekiyle karşılaştırılıp son iki yüzyılda İran’da Türkçenin hangi açılardan değişime uğradığı büyük ölçüde saptanabilir. Söz konusu değişiklikleri eldeki yazılı kaynak üzerinden incelemek sağlam sonuçları da beraberinde getirecektir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Manzum Sözlükler, Tecrîdü’l-Lugât, Farsça, Türkçe, Dil Öğretimi.
ABSTRACT
As we know, during the Ottoman Empire, various books were written in Anatolia, on the training Persian language. Similarly, such kinds of books have been written in Iran, but to teach the Turkish language. In this region, the written books, including Turkish-Persian dictionaries and books related to Turkish grammar, have been mostly for teaching the Turkish language. One of them is Tajrīd al-Lughāt, which is written in the form of a verse dictionary to teach the Turkish language. As stated in the introduction of the work, the author wrote his work in the city of Qazvin upon the request of his friends from Gilan who did not speak Turkish. The inclusion of sentences such as "Learn Turkish, don't leave it, it will be useful to you; it will be useful for you in difficulties like a sharp sword" in this book, indicates the importance of learning Turkish in that period.
Tajrīd al-Lughāt was written by Ali Badkūbi in 1848. Four copies of this work were obtained; The Qom copy was copied in 1859, the Tehran and Mashhad copies in 1869, and the Harvard copy in 1896. In this work, Turkish words and their Persian equivalents are written in verse form. At the top of each page, one, two or three Turkish proverbs are written and their Persian translations are given below. There is also a lot of information about other languages, especially Turkish, in the margins of the pages. In the last pages of the work, basic Turkish verbs are included in the tables with their Persian meanings.
The Turkish used in the book is the common colloquial Turkish of that time. Considering this, it is often possible to determine the characteristics of the common Turkish language in Iran in the 19th century, compare the vocabulary of that time with today's Turkish language, and examine the changes in the common Turkish language of Iran in the last two centuries as much as possible. By examining the mentioned changes, referring to the present book, valuable results can be obtained.
KEY WORDS
Verse Dictionaries, Tajrīd al-Lughāt, Persian, Turkish, Teaching Language.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ARGUNŞAH M. (2013) Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları.
ATICI, A. (2013) Sungur Türkçesi. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi.
AYKAÇ N. (2015) Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretiminin Genel Tarihçesi ve Bu Alanda Kullanılan Yöntemler. Turkish Studies, 10(3), 161-174. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7842
Azәrbaycan Elmlәr Akademiyasi Nәşriyyati(2006) Azәrbaycan dilinin izahli lüğәti. Bakı: Azәrbaycan Elmlәr Akademiyası Nәşriyyati.
BADKÛBİ A. (1859) Tecrîdü’l-Lugât. Kum: Ayetullah Burucirdi Kütüphanesi Nüshası.
BADKÛBİ A. (1869a) Tecrîdü’l-Lugât. Tahran: İslami Şura Meclisi Kütüphanesi Nüshası.
BADKÛBİ A. (1869b) Tecrîdü’l-Lugât. Meşhed: Ferdevsi Üniversitesi Kütüphanesi Nüshası.
BADKÛBİ A. (1896) Tecrîdü’l-Lugât. Cambridge: Harvard Üniversitesi Kütüphanesi Nüshası.
BAŞAR U. (2020) Yabancılara Türkçe Öğretimi Tarihi Çalışmalarında Kronolojik Bir Boşluk: İran Sahası. Türkbilig, 40, 133-148. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig1/issue/58293/841395
BİÇER N. (2012) Hunlardan Günümüze Yabancılara Türkçe Öğretimi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 1(4), 107-133. https://dergipark.org.tr/tr/pub/teke/issue/12844/155621
ÇAKMAK C. (2015) Yabancılara Türkçe Öğretiminin Tarihçesine Genel Bir Bakış Denemesi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 167-182. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/issue/19379/205589
ÇAM A. (2021) Şahseven Türkçesi. İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
DEHKHODA A. E. (1993) Loghatnâme. Tahran: Tahran Üniversitesi Yayınları.
DOĞAN AVARBERK G. (2018) Dillerinden Biri Türkçe Olan Manzum Sözlükler Üzerine Yapılan Çalışmalar Bibliyografyası. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 21, 85-114. https://dergipark.org.tr/tr/pub/devdergisi/issue/77493/1303922
DOĞAN T. (2010) Urmiye Ağızları. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
ERCİLASUN A. B., AKKOYUNLU Z. (2014) Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
ERDEM İ. (2009) Yabancılara Türkçe Öğretimiyle İlgili Bir Kaynakça Denemesi. Turkish Studies, 3, 888-937. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.709
ERGİN M. (1971) Azeri Türkçesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
GÖKDAĞ B. A., Doğan T. (2016) İran’da Türkler ve Türkçe. Ankara: Akçağ Yayınları.
GÜLER K. (2016) Dil Öğretiminde Manzum Sözlüklerin Rolü ve Tuhfe-i Nushî. The Journal of Academic Social Science Studies, 49, 157-174. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS3600
HEYET C. (2008) Türk Dilinin ve Lehçelerinin Tarihî Seyri. (Çev. Mürsel ÖZTÜRK).Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
İMAMOĞLU A. H. (1993) Farsça-Türkçe Manzum Sözlükler Ve Şahidi’nin Sözlüğü, İnceleme-Metin. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
KARİNİ, J. (2009) Erdebil İli ve Ağızları. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
KILIÇ A. (2007) Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Şâhidî (Metin). Turkish Studies, 2(4), 516- 548. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.189
KOÇOĞLU T., AHMADOUGLİ A. (2018) Farsça Bilenlere Türkçe Öğretmek İçin Yazılmış Farsça-Çağatay Türkçesi Manzum Bir Sözlük: Lehçetü’t-Türk. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 9, 45-85. https://doi.org/10.28981/hikmet.466354
ÖZ Y. (2010) Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
PEHLİVAN G. (2011) Hamedan Bölgesi Bahar Ağzı. Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
RAHİMİ M. (2009) Kavâ’id-i Türki. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
REZAEI M. (2010) Kaide-i Zeban-ı Türki. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
REZAEI, M. (2016) İran-Zencan Bölgesi, Kaydar ve Yöresi Ağızları. Tahran: Avaye Khavar Yayınları.
SARIKAYA, M. (1998) Güney Azerbaycan Türkçesi (Fonetik-Morfoloji-Sentaks). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
TIMURTAŞ F. K. (2005) Eski Türkiye Türkçesi. Ankara: Akçağ Yayınları.
Türk Dil Kurumu (2005) Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
|
