|
ÖZET
Türk dili tarihinde son derece önemli bir yere sahip olan ve uzun zaman varlığını sürdüren Çağatay Türkçesi ve edebiyatı alanına ilişkin gümümüze kadar pek çok önemli çalışma yapılmıştır. Çağatay Türkçesiyle kaleme alınmış eserler arasında önemli bir yere sahip olan Divan Edebiyatı üzerinde bilim adamları tarafından azımsanmayacak kadar çok araştırma gerçekleştirilmiştir fakat araştırmacılar tarafından araştırılmayan pek çok yazma hâlen dünya kütüphanelerinde bulunmaktadır. Bu yazmalardan biri de İsfahan İmam Sadık Kütüphanesinde 11532 numarada kayıtlı bulunan, H. 11. yüzyılda istinsah edilen ve müstensihi belli olmayan Mesîhî mahlaslı bir şairin divanıdır. Azerbaycanlı bilim adamı tarafından bulunan divan, 17. yüzyıl Azerbaycan edebiyatının ünlü temsilcilerinden Rüknüddin Mesûd Mesîhî’ye hasredilmiştir. Bu yazıda hakkında yapılan çalışmalar ve divandaki veriler dikkata alınarak Mesîhî’nin hayatı ve edebî mirası üzerine durulmuş ve divanın hangi Mesîhîye ait olduğu sorgulanmıştır. Çalışmada ayrıca divanın dil özellikleri (yazım, ses bilgisi ve biçim bilgisi özellikleri) incelenmiştir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Mesîhî, Mesîhî Divanı, Çağtay Türkçesi, Oğuz Türkçesi, Klasik Azerbaycan Türkçesi, dil özellikleri.
ABSTRACT
The field of Chagatai Turkish language and literature, which holds an extremely important place in the history of the Turkish language and has endured for a long time, has been the subject of numerous significant studies to date. Among the works written in Chagatai Turkish, the divan literature holds an important place, and scholars have conducted a considerable amount of research on it. However, there are still many manuscripts in libraries around the world that have not been researched by scholars. One of these manuscripts is the divan of a poet with the pen name Mesihi, copied in the 11th century AH, whose copyist is unknown, registered under number 11532 in the Imam Sadık Library in Isfahan. Discovered by an Azerbaijani scholar, the divan is attributed to Rüknüddin Mesud Mesihi, one of the renowned representatives of 17th-century Azerbaijani literature. This article examines Mesihi's life and literary legacy, taking into account the studies conducted on him and the data in the divan, and questions which Mesihi the divan belongs to. The study also examines the language features of the divan (spelling, phonology, and morphology).
KEY WORDS
Mesihi, Divan of Mesihi, Chaghatai Turkish, Oghuz Turkish, Klasical Azerbaijani Turkish, language features.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ARGUNŞAH M. (2013). “Çağatay Türkçesi”. Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, Yıl 9, Sayı 55 (Kasım-Aralık 2013), 357-373.
AYDIN Ş. (2008). İran Kütüphaneleri Türkçe Yazmalar Kataloğu. İstanbul: Timaş Yayınları.
BABAYEV Y. (2014). Azerbaycan Edebiyyatı Tarihi (XIII – VIII asrlar). Bakı: Elm ve tehsil.
BABAYEVA G. (2024). “Mesihi “Divan”ının Mövzu Dairesi ve Bedii Hüsusiyyetleri”. AMEA Nizami Gencevi adına Edebiyyat İnstitutu, Nizamişünaslıq 10, No 1, 123-129.
BAŞTÜRK Ş. (2006). Mesîhî-i Tebrizî Hayatı, Edebî Şahsiyeti, Eserleri Ve Dîvânının İncelenmesi. [Yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi], Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
COŞKUN V. S. (2012). “Türk Edebiyatı”. İslâm Ansiklopedisi. Cilt: 42, İstanbul: TDV Yayınları, 516-517.
ECKMANN J. (2013). Çağatayca El Kitabı. (Çeviri: Günay KARAAĞAÇ), İstanbul: Kesit Yayınları.
ERCİLASUN A. B. (2004). Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
ERGİN M. (2009). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak, Basım, Yayım, Tanıtım.
HİKMET İ. (2013). Azerbayvan Edebiyatı Tarihi I-II. (Hazırlayan: Parvana BAYRAM), Ankara: Akçağ Yayınları.
HEYET C. (1358 / 1980). Azerbaycan Edebiyat Tarihine Bir Bakış. Cilt: 1, Tahran.
HUMBATOVA P. (2022). “Mesihi Tebrizi divanında redif ve onun yeri” AMEA Nizami Gencevi adına Edebiyyat İnstitutu Azerbaycan, Filologiya ve Senetşünaslıq, 2022, No 2, 159-164.
HUMBATOVA P. (2024). “Mesihi Tebrizinin Tahmisleri” AMEA Nizami Gencevi adına Edebiyyat İnstitutu Azerbaycan edebiyyatşünaslığı, № 1.
KARAMANOV C. (2005). Azerbaycan Klassik Edebiyyatından Seçmeler. Cilt: 3, (Ed. Araz DADAŞZADE), Bakı: Şark-Garb.
KÂŞÎ M.T. (H. 1013 / M. 1604-1605). Hulâsatu’l-Eşâr ve Zübdetü’l-Efkâr [Nüsha-yi Hattî]. Kitâbhâne-i Meclis-i Şûrâ-yı Millî, nr. 334, Tahran.
KAZVÎNÎ M. A. F. (H. 1028 / M. 1618-1619). Tezkire-i Meyhâne. (be-İhtimâm-ı Ahmed Gülçîn MAÂNÎ [1340/1962]), Tahran: ez İntişârât-ı Şirket-i Nesebî Hâc Muhammed Huseyn İkbâl ve Şürekâ.
KERİMOV P. (2011). XVII Asr Anadilli Azerbaycan Lirikası. Bakı: Nurlan.
KINALIZÂDE H. Ç. (2017). Tezkiretü’ş-Şu’arâ. (Hazırlayan: Aysun SUNGURHAN), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
KORKMAZ Z. (2009). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
MENGİ M. (1974). “Mesîhî’nin Hayatı, Şairliği ve Eserleri”. Türkoloji Dergisi (6): 109-119.
MENGİ M. (2004). “Mesîhî”. İslâm Ansiklopedisi. Cilt: 29, İstanbul: TDV Yayınları, 312-313.
MENGİ M. (2020). Mesîhî Dîvân. (Hazırlayan: Mine MENGİ), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
MESÎHÎ (t.y.). Divan [Yazma]. İsfahan İmam Sadık Kütüphanesi, nr. 11532, İsfahan, İran.
MİRZEYEV A. (2020).“Mesihi (XVI asr)”. Azerbaycan Edebiyyatı Tarihi, On Cildde, Üçüncü Cild, Orta Asrlar Azerbaycan Edebiyyatı (XIII-XVI asrlar), Bakı: ELM Neşriyyatı.
NASRÂBÂDÎ M.T. (1378/1999). Tezkire-i Nasrâbâdî (Tezkiretü’ş-Şuarâ). Cilt: 1, (Mukaddeme, Tashîh ve Talîkât: Muhsin Nâcî NASRÂBÂDÎ), Tahran: İntişârât-i Esâtîr.
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi (2013). Ҳ harfi, Toşkent: Devlet İlmiy Naşriyoti.
ÖZ Y. (2012). “Varaka ve Gülşah”. İslâm Ansiklopedisi. Cilt: 42, İstanbul: TDV Yayınları, 515-516.
RÂZÎ E. A. (H. 1002 / M. 1593–1594). Tezkire-i Heft İklîm. Cilt: 1, (Tashîh, Talîkât ve Havâşî: Seyyid Muhammed Rizâ Tâhirî HASRET [1378/1999]) Tahran: Surûş.
SAFÂ Z. (1369 / 1991). Tarîh-i Edebiyât der İrân. (Cild-i Pencüm-Bahş-i Duvum), Tahran: İntişârât-i Firdevs.
SEFERLİ A. (1377 / 1998). Mesîhî Dîvân, Yeni Tapıntı. (Tertip ve Önsöz: Alyar SEFERLİ, Ed. Hüsyen Şarkî Soy Türk) Tahran: Müessise-i Ferhengî-yi İntişaratî-yi Râstân.
SEFERLİ A. (2005). Mesihi: Varka ve Gülşa. (Ed. Halil YUSİFLİ). Bakı: Şark-Garb.
SEFERLİ E., YUSİFLİ H. (2008). Azerbaycan Edebiyyatı Tarihi (Kadim Ve Orta Asrlar Tarihi). Bakı: Ozan.
SEFERLİ A. (2017). Seçilmiş Eserleri. Azerbaycan Milli Elmler Akademiyası Nizami Gencevi Adına Edebiyyat İnstitutu, Bakı: Elm ve tahsil.
SAMSÂMÜ’D-DEVLE M. A. (1389 / 2011). Bahâristân-i Suhan. (Vîrâstâr: Abdülmuhammed ÂYETÎ), Tahran: Encümen-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî.
SEHÎ (1980). Tezkire “Heşt-Behişt”. (Hazırlayan: İsen Mustafa), İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
SEMERKANDÎ S. M. M. (1377/199). Tezkiretü’ş-şuarâ. (Mukaddime ve tashih: Asgar CANFİDA), Tahran: Ayine-i Mirâs.
SULEYMON H. (1980). Hofiz Xorazmiy Şerlaridan. Toşkent: O’zbekiston KP Markaziy Komitetining Naşriyoti.
|
