|
ÖZET
Kaçar Devleti’nde tarih yazıcılığı ve resmî muamelat Farsça yürütülmüştür. Ancak Kaçar devlet teşkilatında Türkçe ve Moğolca ünvan ve kavramlar yoğun olarak kullanılmıştır. İran’da kendisinden önce var olmuş Türk devletlerinin idari geleneğini miras alan Kaçar Devleti kimi farklılıklarla bu ünvan ve kavramları da devralmıştır. Makalede Kaçar vekayinamelerindeki verilere dayanılarak Kaçarlar devrindeki Türkçe ve Moğolca ünvan ve kavramların içeriğinin ortaya konması amaçlanmıştır. Ele alınan ünvan ve kavramlar Kaçar idaresinde mühim mevki tutanlardan seçilmiştir. Türkçe ve Moğolca ünvan ve kavramların Türk tarihinin hangi döneminde zuhur ettiği, İran sahasına ne zaman dâhil olduğu ve Kaçarlardan önceki içeriklerinin ne olduğuna kısaca değinilerek Kaçarlar devrine gelindiğinde anlam ve içeriklerinin ne ölçüde aynı kaldığı ve ne ölçüde değiştiği üzerinde durulmuştur. Kaçar Devleti’nin muhtelif Türk-Moğol devletlerindeki ünvanları ve kavramları bünyesinde topladığı, bu yönüyle Safevi idari mirasını sürdürdüğü sonucuna varılmıştır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Kaçar, Kağan, Bey, Keşik, Nöker, Daruga, Soyurgal, Tuğra, Toy, Kengeş.
ABSTRACT
The Qajar State conducted history writing and official procedures in Persian. However, Turkish and Mongolian titles and terms were extensively used during the Qajars. Inheriting the administrative tradition of Turkish states that preceded it in Iran, the Qajar State adopted these titles and terms with some variations. In this article it is aimed to reveal the content of Turkish and Mongolian titles and terms in the Qajar era, based on the data derived from chronicles. The titles and terms are selected from those that had significant functions in the Qajar administration. It is also thouched briefly on when these Turkish and Mongolian titles and terms emerged in Turkish history, when they were incorporated in Iran, and their content before the Qajars, in order to understand the extent to which their meaning and function remained the same or changed during the Qajars. The conclusion reached is that the Qajar State used the titles and terms from various Turkish-Mongolian states, and from this aspect continued the Safavid administrative legacy.
KEY WORDS
Qajar, Qagan, Beg, Kashik, Noker, Darugha, Suyurghal, Tughra, Toy, Kengesh.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ADEMİYET, F. (1340) Fikr-i Azadi ve Mukaddeme-i Nohzet-i Meşrutiyet. Tahran: İntişarat-i Sohen.
AKGÜL, M. C. (2025) Kaçar Hanedanlığı’nda Taşra Teşkilatı ve Merkezle Münasebetleri Üzerine Avrupalıların Değerlendirmeleri (1800-1850). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
ALGAR, H. (1980) Religion and State In Iran 1785-1906. California: University or California Press.
AMANAT, A. (2008) Pivot of the Universe. New York: I.B. Tauris.
ARABİ M., YOUSEFİFAR S., KAZEMBEİGİ M.A. (2022) Nizam-ı Tuyuldari Der Mazenderan Der Devre-i Kacar. Faslname-i Tahkikat-i Tarihi ve Mütalaat-i Arşivi, 32, 3, 110-135.
ASHRAF, A. (2016) From Khan to Shah: State, Society, and Forming the Ties that Made Qajar Iran. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yale University.
BAKHASH, S. (1978) Iran, Bureaucracy & Reform under the Qajars: 1858-1896. London: Ithaca Press.
BAYLAN, Z. H. (2022) XVI. Yüzyıl Safevi Kaynaklarındaki Türk Kimliğine Dair Bir İnceleme. Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu, II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
BEHRAMZADE, M., İHVAN NİK, H. (1396) Sahtar-i Nizam-i İdari-Mali-i Devran-i Safevi ve Mukayese-i An Ba Devran-i Kacariyye. Mütalaat-i İranşinasi, 7, 26-62.
BOSTAN, İ. (1994) Derya Beyi. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 9, 200-201.
CAFEROĞLU, A. (1931) Tukyu ve Uygurlarda Han Unvanları. Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası, 1, 105-119.
ÇOLAVİ, M. (1400) Tarih-i Mülkara. Haz. C. KAİMİ, Ramin YELFANİ, Tahran: Nida-i Tarih.
DAYI, Ö. (2018) Moğol Dönemi Fars Edebiyatında Kullanılan Bazı Türkçe-Moğolca Terimler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 485-498.
DEHHÜDA, A. (1998) Lügatname-i Dehhüda, C. XII. Tahran: Müessese-i İntişarat ve Çap-i Daneşgah-i Tahran.
DONUK, A. (1988) Eski Türk Devletlerinde İdari-Askeri Unvan ve Terimler. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
DÜNBÜLİ, A. (1389) Measir-i Sultaniye. Haz. G. ZARGARİNEJAD, Tahran: Müessese-i İntişarati-i Ruzname-i İran.
EFZELÜLMÜLK, G. (1361) Efzelü’t-tevarih. Haz. M. İTTİHADİYE, S. SADVENDİYAN, Tahran: Neşr-i Tarih-i İran.
EĞİLMEZ S., MACİT E. (2012) Türk Devlet Teşkilatlarında Yasavul. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 49, 89-104.
EMİRİ, H. (1399) Niru-i Deryai-i İran Ba Tekid Ber Nakş-i Keşti-i Persopolis Der Emniyet-i Halic-i Fars Der Devre-i Kacar. Faslname-i İlmi-i Tarih-i İslam ve İran, 136-46, 33-57.
ERKOÇ, H. İ. (2008) Eski Türklerde Devlet Teşkilatı (Göktürkler Dönemi). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
FESAİ, H. (1378) Farsname-i Nasıri, C. I. Haz. M. R. FESAİ, Tahran: İntişarat-ı Emir-i Kebir.
FLOOR, W. M. (1971) The Marketpolice in Qājār Persia: The Office of Dārūgha-yi Bāzār and Muḥtasib. Die Welt des Islams, 13, 3/4, 212-229.
GHALAVAND, F., GHALAVAND, Z. (2025) The Office of Beiglarbeigi: Its Duties and Functions in the Provinces during the Qajar Era from the Beginning to the End of Nāṣer al-Dīn Shāh’s Reign (A.H. 1210–1313). Historical Studies of the Islamic World, 33 (1), 104-127.
GÖMEÇ, S. (2003) Keşik Kelimesi. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 483-484, 312-316.
GÜNAL, Z. (2007), Nöker. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 33, 216-217.
HANİOĞLU, Ş. (2004) Meşrutiyet. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 29, 388-393.
HAVERİ, M. (1380) Tarih-i Zülkarneyn, C. I-II. Haz. N. EFŞARFER, Tahran: Kitaphane.
HİDAYET, R. (1380) Tarih-i Ravzatü’safa-i Nasıri, C. IX-X. Haz. C. KEYANFER, Tahran: Esatir.
Hurmuci, M. (1344) Hakayıkü’l-ahbar-ı Nasıri. Haz. H. H. Cem, Tahran: Zevar.
İnalcık, H. (2010) Has-Bağçede ‘Ayş u Tarab Nedimler Şâirler Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
İTİMADÜSSALTANA, M. (1363) Tarih-i Muntazam-ı Nasıri, C. III. Haz. M. İ. RIDVANİ, Tahran: Dünya-i Kitab.
İtizadüssaltana, A. (1370) İksirü’t-tevarih. Haz. C. Keyanfer, Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Vismen.
KACAR, M. (1389) Tarih-i Sahibkırani. Haz. N. CELALİ, Tahran: Kitaphane.
KONDO, N. (2019) How to Found a New Dynasty: The Early Qajars’ Quest for Legitimacy. Journal of Persianate Studies, 12, 261–287.
KÖPRÜLÜ M. F. (2005) İslam ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi, Ankara: Akçağ Yayınları.
LAMBTON, A. K. S. (1987) Qajar Persia. London: I.B.Tauris.
MİNORSKY, V. (ed.) (1943) Tadhkirat Al-Muluk. London: Messrs. Luzac & Co.
MİRZA, C. (1327) Tarih-i Nov. Haz. Abbas İKBAL, Tahran: Kitaphane-i Ali Ekber İlmi.
MİRZA, Ş. (1376) Tarih-i Azodi. Haz. A. NEVAİ, Tahran: Neşr-i İlm.
MUSALI, N. (2018) Kaçarlar Döneminde Türk Kimliği ve Türkçenin Konumu Meseleleri Üzerine. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 4, 131-171.
MUSALI, N. (2019) Feth Ali Şah Kaçar’ın Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Bir Yarlığı Üzerine. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14/1, 83-109.
MÜDERRİSİ, Y., SAMİİ, H., MÜBERHEN, Z. S. (1380) Ferheng-i Istılahat-i Devre-i Kacar Koşun ve Nazmiye. Tahran: Defter-i Pejuheşha-i Ferhengi.
ÖLMEZ, M. (2010) Dil Verileri Işığında Soyurgal ve Kökeni. Trans-Turkic Studies Festschrift in Honour of Marcel Erdal, 167-175.
ÖZCAN, A. (2020) Hassa Ordusu. Diyanet İslam Ansiklopedisi, Ek-1, 541-543.
ÖZGÜDENLİ, O. G. (2012) Tiyul. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 41, 207-208.
ÖZGÜDENLİ, O. G. (2018) İlhanlılarda Hükümranlık Telakkisi ve Hükümdar Algısı. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 5/1, 73-91.
PAYDAŞ, K. (2021) Timurlular ve Ak-Koyunlu, Kara-Koyunlu Türkmenlerinde Kengeş Meclisi, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3, 6, 261-268.
RABİ, U., Ter-Oganov, N. (2012) The Military of Qajar Iran: The Features of an Irregular Army from the Eighteenth to the Early Twentieth Century. Iranian Studies, 45:3, 333-354.
SAM, A. (1390) Şinaht-i Vijegiha-i Muhtevai ve Şekli-i Fermanha-i Devre-i Evvel-i Kacari. Mütalaat-i Tarih-i Ferhengi, 8, 27-45.
SAREVİ, M. (1371) Tarih-i Muhammedi. Haz. G. T. MECD, Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Emir-i Kebir.
SEMERCİOĞLU M. (2023) Kaçar Tarih Yazıcılığında Hanedanın Meşruiyeti. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
SIDDÎKÜLMEMALİK, M. (1366) Müntehabü’t-tevarih. Haz. İ. EFŞAR, Tahran: İntişarat-ı Muhammed Ali İlmi.
SİPİHR, A. (1368) Yaddaştha-i Melikülmüverrihin. Haz. A. NEVAİ, Tahran: İntişarat-ı Zerrin.
SİPİHR, M. (1377) Nasihü’t-tevarih,C. I-II-III. Haz. C. KEYANFER, Tahran: Esatir.
SÜLEYMANİ, K, (1379) Elkab-ı Rical-i Devre-i Kacariyye. Tahran: Neşr-i Ney.
ŞEMİM, A. A. (1387) İran Der Devre-i Saltanat-ı Kacar. Tahran: Behzad.
TOGAN, A. Z. V. (1981) Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul: Enderun Kitabevi.
TURAN, O. (1945) Eski Türklerde Okun Hukuki Bir Sembol Olarak Kullanılması. Belleten, 35, 305-318.
TÜRCAN, T. (2010) Şura. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 39, 230-235.
UZUNÇARŞILI, İ. H. (1988) Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
YUVALI, A. (1993) Daruga. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 8, 505-506.
ZARGARİNEJAD, G. (1395) Tarih-i İran Der Devre-i Kacariyye Asr-ı Aga Muhammed Han. Tahran: Merkez-i Tahkik ve Tovse’e-i Ulum-i İnsani.
ZILLÜSSULTAN, M. (1368) Hatırat-ı Zıllüssultan, C. I. Haz. H. H. CEM, Tahran: İntişarat-ı Esatir.
|
