|
ÖZET
Yeterlik, bir eylemin mümkün ya da muhtemel olup olmadığını bildiren ve belirli dil bilgisel işaretleyicilerle ortaya konulan kategoridir. Yeterlik işaretleyicileri zaman/görünüş ve kip eklerini alması yönüyle çekim morfolojisinin, çeşitli kiplik anlamları ifade etmesi bakımından da anlam bilimin araştırma alanına dâhil olmaktadır. Halaç Türkçesinin yeterlik işaretleyicileri, onun dil bilimsel arka planına göre şekillenmiştir. Bu bağlamda Halaç Türkçesinde eskicil yeterlik dizilişleri ile dil ilişkileri kaynaklı gelişen yeterlik dizilişleri bir aradadır. Halaç Türkçesinde yeterlik için bil- ve u- yardımcı fiilleri tespit edilmiştir. Bunlar arasında -XmA- (< -X uma-) olumsuz yeterlik dizilişi, sayılı örneklerde yer almıştır. Bunun yerine -X ~ -A bilme- dizilişi yaygınlaşmıştır. -X ~ -A bilme- dizilişi, Orta İran ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmıştır. Halaç Türkçesinde olumlu yeterlikte -X ~ -A bil- dizilişinin kullanımı devam etmektedir. Azerbaycan Türkçesinin tarihî metinleri ile çağdaş değişkelerinde kimi bağlamlarda yeterlik bildiren -mAK ol- dizilişi, Halaç Türkçesinde de kullanılmıştır. Bunların yanında imkān vār (+ ek-fiil) + fiil-emir ~ istek kipi; mümkün (~ daġ) + ek-fiil ~ mümkün ol-kip eki + fiil-emir ~ istek kipi ve belki + fiil-emir ~ istek kipi dizilişlerinde yeterlik işaretleyicileri yaygındır. Halaç Türkçesinde bu yeterlik işaretleyicileri, Farsçadaki denk yeterlik dizilişlerinden gelişmiştir. Ayrıca Farsçanın tevānisten ‘başarmak, yapabilmek, edebilmek’ yardımcı fiiliyle sağlanan yeterlik dizilişinden gelişen işaretleyici vardır. Bu, ėtebil- ~ ėtebilme- + kip eki + esas fiil + istek ~ emir eki dizilişindedir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Türk dili, Halaç Türkçesi, Yeterlik, Dil İlişkileri.
ABSTRACT
Ability is a category that indicates whether an action is possible or probable, and is expressed through specific grammatical markers. Ability markers, by accepting tense/aspect and mood suffixes, are a part of inflectional morphology and, because they express various modal meanings, are also included in the field of semantics. The ability markers of Khalaj have been shaped by its linguistic background. In this context, archaic ability sequences and ability sequences that developed through language contact coexist in Khalaj. The auxiliary verbs bil- and u- have been identified for ability in Khalaj. Among these, the inability formation -XmA- (< -X uma-) appears in a few examples. Instead, the formation -X ~ -A bilme- has become widespread. The formation -X ~ -A bilme- emerged under the influence of Middle Iranian Turk dialects. The ability formation -X ~ -A bil- continues to be used in Khalaj. The -mAK ol- formation, which indicates ability in some contexts in historical texts and contemporary variants of Azerbaijani, is also used in Khalaj. Furthermore, ability markers are common in the following sequences: imḳān vār (+ copula) + verb-imperative ~ optative mood; mümkün (~ daġ) + copula ~ mümkün ol-modal suffix + verb-imperative ~ optative mood and belki + verb-imperative ~ optative mood. In Khalaj, these ability markers have developed from equivalent ability sequences in Persian. There is also a marker derived from the Persian auxiliary verb tevānisten, meaning ‘to succeed, to be able to, to be able to’, which provides a function of ability. This is in the sequence ėtebil- ~ ėtebilme- + modal suffix + main verb + optative ~ imperative suffix.
KEY WORDS
Turkish language, Khalaj, Ability, Language Contacts.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
BOSNALI, S. (2010) Halaççanın Yitim ve Değişim Sürecine Tasarlama Kipleri Açısından Bir Bakış. Bilig, 53, 67‐88.
BUSSMANN, H. (1998) Routledge Dictionary of Language and Linguistics. Routledge.
CEMRASİ, A. A. (2006) Halaçha Yâdegâri Turkha-yi Bastan. Peyam-ı Puya.
CEMRASİ, A. A. (2014a) Tülkü Matalı. Tekderaht. (= TM)
CEMRASİ, A. A. (2014b) Hacı Tülkü Matalı. (Kişisel Yayım), Tahran. (= HTM)
CEMRASİ, A. A. (2015) (çev.) Hz. Süleyman’la Karınça Hakayeti (Süleyman Şah ve Karışka). Tahran/İran. (= SKH)
DOERFER, G. (1988) Grammatik des Chaladsch. Otto Harrassowitz.
DOERFER, G. - TEZCAN, S. (1994) Folklore-Texte der Chaladsch. Harrassowitz Verlag. (= FTC)
DOĞAN, T. (2020) Urmiye Ağzı. Ankara: TDK Yayınları.
DOĞAN, T. (2024) Oğuz Grubu Yazı Dilleri ve Ağızlarında Yeterlik Kategorisi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 78 (Aralık), 89-112.
DOLATİ, M. (2021) Halaç Türkçesi (Merkezi İli Ağızları). Ankara: TDK Yayınları.
ECKMANN, J. (2003a) Çağatayca El Kitabı (çev. Günay KARAAĞAÇ). Ankara: Akçağ Yayınları.
ECKMANN, J. (2003b) Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar (haz. Osman Fikri SERTKAYA). Ankara: TDK Yayınları.
ERDAL, M. (2004) A Grammar of Old Turkic. Brill.
FERAHANÎ, A. V. (2012). Mebâni-yi destûr-i Xeleçî/Xeleç Tili Bilgisi Kurakı. Tahran: Vaniyan Yayınları.
GÖKDAĞ, B. A. (2012) Halaç Türkçesi Metinleri. Qarşu Baluqqa Selam. Ankara: Vizyon Yayınevi. (= QBS)
GÖKSEL, A. - KERSLAKE, C. (2005) Turkish, a Comprehensive Grammar. Routledge.
GÜZEL, H. (2019) Telhab Halaççası Kiplik Yapıları Üzerine Notlar. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 30, 43-52.
GÜZEL, H. (2021) Dil İlişkileri Bağlamında Halaçça. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
KARA, F. (2011) Bil- Tasvir Fiilinin İşlevleri. Turkish Studies, 6 (1), 1421-1438.
KAYA, M. (2020) Halaçlar ve Türkçeleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
KERİMOĞLU, C. (2011) Kiplik İncelemeleri ve Türkçe. Ankara: Dinozor Yayınları.
KORKMAZ, Z. (1992) Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
|
