|
ÖZET
Son zamanlarda özellikle çağa uygun olan elektronik sözlükleri oluşturmak ve dildeki sözlerin millî yapısını daha da detaylı öğrenmek ve öğretmek amaçlı çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmada Türkmen Türkçesi grameriyle ilgili yaptığımız araştırmanın sonucunda elde ettiğimiz bazı tipler üzerinde duruldu. Bir başka deyişle Türkmen Türkçesinde ünlülerle biten isimlerdeki ek uzunlukları, ek alan sözcüklerin telaffuzu, ayrıca hal ve iyelik eklerinin özelliklerini hızlı öğretmeye yönelik örnekler ele alınmıştır. Türkmen Türkçesi gramerinin tipik özelliklerini öğrenmek ve öğretmek için “teklikten” “çokluğa”, “azlıktan” “fazlalığa”, “basitten” “karışıklığa” doğru giden bir yol izlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca örnek alınmış tabloların yardımıyla gramer kategoriler tipleştirilmiştir. Bu tipleştirmede kelime sonundaki veya son hecedeki seslere dikkat edilmektedir. Kelimelerdeki son ekin nasıl durumda olabileceğine yönelik tahmini ipuçları verilmiştir. Türkmen Türkçesinde kelimelerin sonu ünlülerle bittiyse, iki tipolojik özellik, ünsüzlerle bittiyse, dört tipolojik özellik ileri sürülmektedir. Ünlülerle biten bütün sözcüklere gelebilecek ilgi hâl eklerinin ünlü özelliğini kendinde barındıran iki tipi bulunmaktadır: 1)
-nyň ve 2) -niň. Türkiye Türkçesinde bu durum biraz farklıdır. Çünkü bazı kelimelerin sonunda /u/, /ü/ (kuzu, ütü…) ünlüleri gelebilmektedir. Ama Türkmen Türkçesinde kelime sonunda /u/, /ü/ ünlüsü gelmez. Bundan dolayı, Türkiye Türkçesinde karşılaşabileceğimiz -nun ve -nün tipi Türkmen Türkçesinde işlek değildir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Türkmen Türkçesi, Türkiye Türkçesi, kelime, ek, ünlü, uzun ünlü, ikincil uzun ünlü
ABSTRACT
In recent years, studies have increasingly focused on developing modern electronic dictionaries and on exploring and teaching the national structure of vocabulary in greater detail. This study examines several typological patterns identified through our research on the grammar of Turkmen Turkish. More specifically, it addresses the length of suffixes attached to nouns ending in vowels, the pronunciation of suffixed words, and examples designed to facilitate the rapid learning of case and possessive suffixes. To make the characteristic features of Turkmen Turkish grammar easier to learn and teach, a systematic approach was adopted, progressing from the singular to the plural, the fewer to the greater, and the simple to the complex. In addition, grammatical categories were typologized with the help of illustrative tables. This typology pays particular attention to the final sound or the final syllable of a word and provides predictive clues regarding the possible forms of suffixes that may be attached. In Turkmen Turkish, words ending in vowels exhibit two typological patterns, whereas words ending in consonants display four typological patterns. For all words ending in vowels, there are two genitive case suffix types that preserve vowel harmony: -nyň and -niň. This situation differs somewhat in Turkish spoken in Türkiye, where words may end in the vowels /u/ and /ü/ (e.g., kuzu “lamb” and ütü “iron”). In contrast, words in Turkmen Turkish do not end in the vowels /u/ or /ü/. Consequently, the genitive suffix forms -nun and -nün, which occur in Türkiye Turkish, are not productive in Turkmen Turkish.
KEY WORDS
Turkmen Turkish, Türkiye Turkish, word, suffix, vowel, long vowel, secondary long vowels.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ANNANUROV, A. (1959) Fonetika dil biliminiň bölümidir. Aşgabat: Türkmen devlet neşriyatı.
AZMUN, Y. (2021) Türkmencenin Sesleri ve Yazımı Üzerine. İstanbul: Kutlu Yayınevi.
BAGIYEV, H. (1975) Türkmen dilinde kombinator ses üytgemelri. Aşgabat: Ilım.
DURDIYEV, H. (2021) Türkmen dil biliminiň ösüşiniň esasy ugurları. Aşgabat: Ilım.
ERDEM, M. (2024) Türkmen Grameri. Ankara: Grafiker.
KÜRENOV, S. (1970) Türkmen diliniň uzın ve gısga çekimlileri. Aşgabat: Ilım.
NURMUHAMMEDOV, A. (2005) Türkmen dilinde sözüň bogun gurluşı. Aşgabat: Ilım.
NURMUHAMMEDOV, A. (2019) Türkmen diliniň fonetikası. Fonemalar sözleyişde. 1-nci cilt. Aşgabat: Ilım.
NURMUHAMMEDOV, A. (2019) Türkmen diliniň fonetikası. Sözüň fonetik guralışı. 2-nci cilt. Aşgabat: Ilım.
SOYEGOV, M., S. ARNAZAROV (2017) Örnekli Türkmence Gramer. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları.
TÄÇMIRADOV, T. (2002) Häzirki zaman türkmen dili. Fonetika. Aşgabat: Ilım.
|
