|
ÖZET
Ceditçiler, eleştiriyi dönemin edebiyatının en büyük başarısı olarak kabul etti. Eleştirinin ilk basit tanımlarını XX. yüzyılın başlarındaki matbuatta sık sık görmek mümkündür. Özbek edebiyatında gerçek anlamdaki eleştirinin doğuşu XX. yüzyılın başlarında süreli yayınlarla birlikte gerçekleşti. Türkistan cedidlerinin lideri Mahmuthoca Behbûdî tarafından yayımlanan Ayine dergisi, bu süreçte aktif bir şekilde yer almıştır. Bu makalede, 1913-1915 yılları arasında Semerkant’ta yayımlanan ilk Özbek ulusal dergisi Ayine’nin faaliyetleri; özellikle cedid edebî eleştirisindeki yeri ve önemi ele alınmıştır. Ayine’nin bu edebî akımdaki özgünlüğü, ilmî bir dergi olarak edebî-bedii eserlerden ziyade edebî eleştirilere geniş yer vermesidir. Bu edebî eleştiriler, XX. yüzyıl edebiyatının bilinmeyen yönleri hakkında bilgi vermektedir. Dergi kısa ömürlü olsa da, içinde yer alan edebî eleştiriler ve tartışmalar dönemin edebî ortamına yeni bir ruh katmıştır.
ANAHTAR KELİMELER
Cedidçilik, Behbûdî, Ayine, edebî eleştiri
ABSTRACT
The Jadids considered literary criticism to be the greatest achievement of the literature of that era. Early, rudimentary definitions of criticism can frequently be found in the press of the early 20th century. The emergence of literary criticism in its true sense within Uzbek literature occurred alongside the rise of periodicals during the early 1900s. The Ayine (Mirror) magazine, published by the leader of the Turkistan Jadids, Mahmudxo‘ja Behbudiy, played an active role in this process. This article examines the activities of Ayine the first Uzbek national magazine, published in Samarkand between 1913 and 1915 with a specific focus on its role and significance in Jadid literary criticism. The uniqueness of Ayine within this literary movement lies in the fact that, as a scholarly journal, it dedicated extensive space to literary criticism rather than mere literary and artistic works. These critical pieces provide insights into the lesser-known aspects of early 20th-century literature. Although the magazine was short-lived, the literary criticism and debates it featured brought a new spirit to the literary environment of the period.
KEY WORDS
Jadidism, Behbudi, Ayine, literary criticism.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ABDIRASHIDOV, Z. (2011) İsmail Gasprinskiy i Turkestan v naçale XX veka: svyazi-otnoşeniya-vliyanie. Toshkent: Akademnashr.
ABDIRASHIDOV, Z. (2016) Turkiston jadidlari va milliy g‘oya targ‘iboti/ Jadid ma’rifatparvarlik harakatining g‘oyaviy asoslari. Toshkent.
ABDUAZIMOVA, N. (2008) Milliy jurnalistika tarixi. Toshkent: Sharq.
AHMEDOV, S. (2015) G‘ozi Yunus felyetonlarida davr havosi // Qatag‘on qurbonlari va ularning adabiy-badiiy hamda publitsistik merosi. (resp. ilmiy amaliy anjumani materiallari). Toshkent: Mumtoz so‘z.
AHMEDOVA, Sh. (2010) O‘zbek adabiy tanqidining janrlar tarkibi. Filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya Toshkent.
BALDAUF, I. (2001) XX asr o‘zbek adabiyotiga chizgilar. Toshkent: Ma’naviyat.
BEHBÛDÎ, M. (1906). Hakikat her tarafdan zuhur eder. Tercüman, 48.
BEHBÛDÎ, M. (1909). Türkistanda mekteb lisani. Tercüman, 14.
BEHBÛDÎ, M. (1914a). Tenkid – saralamakdir. Ayine, 32, 621-623.
BEHBÛDÎ, M. (1914b). Tiyatr nedür. Ayine, 29, 550.
BEHBÛDÎ, M. (2006) Tanlangan asarlar. Toshkent: Ma’naviyat.
DO‘STQORAYEV, B. (2009) O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi. Toshkent: O‘zbekiston
FITRAT (1915). Himmet ve sebati bolmagan milletning hakki hayati yokdir. Ayine, 7, 165.
GASPRİNSKİY, İ. (1906). Til ve lisan yılı. Tercüman, 142.
GÖRBE (1914). Cevab ba Müş. Ayine, 11, 268.
GUMNAM (1914). Arzu yaki hayal. Ayine, 34, 819.
HACI M. (1915). Tenbihga teşekkür. Ayine, 7, 152.
HAYBULLİN, Ahlullah (1914). Tenkid. Sedâyi Türkistan, 48.
İDÂRE (1914). Müşmirzağa açik mektub. Ayine, 12, 280.
İDÂRE (1915). Hanendeler mektubiden. Ayine, 8, 203.
İMZASIZ (1903). Novıy Uçebnik (Bukvar). Turkiston viloyatining gazeti, 35, 6.
İMZASIZ (1906). Memleket haberleri. Taraqqiy, 2, 4.
İMZASIZ (1913). Semerkandda tiyatr. Ayine,10, 234.
İMZASIZ (1914a). İdâreden. Ayine, 52, 1234.
İMZASIZ (1914b). İdâreden. Ayine, 15, 246.
İMZASIZ (1914c). Semerkandda tiyatr. Ayine, 12, 285.
İMZASIZ (1914d). Toy. (i’lan). Ayine, 54, 30.
İMZASIZ (1915a). Ziyrek bola. Ayine, 10, 264.
İMZASIZ (1915b). Ata ile oğil. Ayine, 13, 354-355.
İMZASIZ (1915c). Karzhâh ile karzdâr. Ayine, 9, 232.
İMZASIZ (1915d). Şair ile vezir. Ayine, 11, 295.
KASIMOV, B. (1994) Maslakdoshlar. Toshkent: Sharq.
KASIMOV, B. (2002) Milliy uyg‘onish::jasorat, ma’rifat, fidoyilik. Toshkent: Ma’naviyat.
KASIMOV, S. (1990) Behbûdî va jadidchilik. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 19-26 yanvar.
KÜÇÜKAĞAOĞLU Tunç, S. (2020) Ayine dergisinin Özbek Türklerinin modernleşmesindeki rolü. Doktora tezi. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Izmir.
KURAT, Akdes Nimet (1966). Kazan Türklerinin “Medenî Uyanış” Devri (1917 Yılına kadar), DTCF Dergisi, Ankara, Temmuz-Aralık. cilt XXIV, Sayı: 3-4.
MATBUAT MUHIBI (1915). Tenkid imes, tenbih. Ayine, 3, 60-61.
MİLLÎ (1913). İlticâ. Ayine, 1, 10-11.
MUIN, H. (2010) Tanlangan asarlar. Toshkent: Ma’naviyat.
MULLA HAKIRA (1915). Suhbet. Ayine, 15, 425-427.
MÜŞMİRZA (1913). Suhbet. Samarqand, 33.
NÖŞIRAVON Y. (1913) She’r yozuvchilar diqqatina. Ayine, 3, 68.
SAID Z. (1927). O‘zbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar. Toshkent-Samarqand: Turkiston Davlat Nashriyoti.
SAIDOV, U. (2004) Yevropa Ma’rifatchiligi Va Milliy Uyg‘onish. Toshkent: Akademiya
SOLIHOV, M. B. (1935) O‘zbek teatr tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘z SSR Davlat nashriyoti.
SÂMİ’ (1914). Musohiba yoki mubohasa. Ayine, 35, 845-846.
ŞERMUHAMMAD OĞLU MİRMUHSIN (1915). Muharrir va matbuatimiz. Ayine, 9, 215-217.
TEVELLÂ (1914). İ’tizar. Türkistan Vilayatining gazeti, 22.
TOJIBOYEV, R. (1993) XX asr boshlari o‘zbek adabiy tanqidi tarixidan. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya Toshkent.
HUŞYAKMAS (1914). Huşim kelmeydür. Ayine, 11, 262-263.
ZÂHİRÎ, A. (1914). Büyük iltimasga cevab aldinda. Sedâyi Türkistan, 49.
|
