|
ÖZET
Tezkireler, yalnızca edebî-biyografik bilgiler sunan metinler olmanın ötesinde, kaleme alındıkları dönemin şiir anlayışını yansıtan; şairleri değerlendiren, yücelten ya da eleştiren metinler olarak dikkat çeker. Bu yönüyle tezkireler, aynı zamanda müelliflerinin edebî anlayışını, tutumunu ve bakış açısını görünür kılan önemli kaynaklar arasında yer alır. Bu bağlamda Ali Şir Nevâyî’nin Mecâlisüᵓn-nefâyis eseri, şairlerin yalnızca hayat hikâyelerini aktarmakla kalmayıp onları ahlakî, toplumsal ve sanatsal ölçütler çerçevesinde değerlendiren bir eser niteliği taşır. Eserde şairler; mizaçları, ahlakî tutumları, davranışları ve edebî yetkinliklerinin yanı sıra çeşitli alanlarındaki bilgi ve becerileri bakımından da ele alınır. Bu çalışmada, Mecâlisüᵓn-nefâyis’te yer alan şairlere yönelik değerlendirme ifadeleri incelenmiş; Nevâyî’nin kullandığı değerlendirme dili, Martin ve White’ın geliştirdiği değerlendirme kategorisi çerçevesinde sınıflandırılarak çözümlenmiştir. Bu kuramsal çerçeve, Mecâlisüᵓn-nefâyis’teki değerlendirmelerin hangi tutum kaynakları üzerinden inşa edildiğini ortaya koyarken, Nevâyî’nin tutumunun dönemin hâkim ahlakî ve edebî normlarıyla nasıl ilişkilendiğini de görünür kılmaktadır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Ali Şir Nevâyî, Mecâlisüᵓn-nefâyis, değerlendirme, değerlendirme teorisi, tutum, yargı, takdir.
ABSTRACT
Tazkirahs, are more than just texts that provide literary and biographical information; they reflect the poetic understanding of the period in which they were written, standing out as texts that evaluate, praise or criticise poets. In this respect, tazkirahs are important sources that reveal their authors' literary understanding, attitude and perspective. In this context, Alī Shīr Navā’ī’s Mecālisüᵓn-nefāyis is a work that recounts the life stories of poets and evaluates them based on moral, social and artistic criteria. It examines poets in terms of their temperaments, moral attitudes and behaviours, and their literary proficiency and knowledge of various fields. This paper examined the evaluative statements directed at the poets in Mecālisüᵓn-nefāyis and classified and analysed the evaluative language used by Navā’ī within the framework of the appraisal theory developed by Martin and White. This theoretical framework reveals the sources of the evaluations in Mecālisüᵓn-nefāyis, while also showing how Navā’ī’s attitude relates to the dominant moral and literary norms of the period.
KEY WORDS
Alī Shīr Navā’ī, Mecālisüᵓn-nefāyis, evaluation, appraisal theory, attitude, judgement, appreciation.
KAYNAKLAR / BIBLIOGRAPHY
ARUTYUNOVA, N. D. (1988) Tipı yazıkovıh znaçeniy: Otsenka, sobıtiye, fakt. Moskva: Nauka.
BAYKAL, N. (2016) “Değerleme kuramı açısından Türkler ve Türkçe”, Uluslararası Türkçe Eğitimi ve Öğretimi Dergisi, 1(1), 111-130.
BARUTCU ÖZÖNDER, F. S. (2024) “Nevâyî dili ve uslûbu: belirtmeli edilgen kuruluşlar veya ululama edilgenleri ve belirtme/ilgi hâli birleşmesi”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Cilt: 21, Sayı: 2, 141-223.
BEDNAREK, M. (2006) Evaluation in media discourse: analysis of a newspaper corpus. New York-London: Continuum.
BIBER, D., FINEGAN, E. (1989) “Styles of stance in English: Lexical and grammatical marking of evidentiality and affect”, Text, 9(1), 93-124.
BIBER, D. (2004) “Historical patterns for the grammatical marking of stance: A cross register comparison”, Journal of Historical Pragmatics, 5:1, 107-136.
BIBER, D. (2006) “Stance in spoken and written university registers”, Journal of English for Academic Purposes, 5(2), 97-116.
ÇETİNDAĞ, Y. (2002) “Eleştiri terimleri açısından Herat mektebi tezkirelerinin Anadolu tezkirelerine tesiri”, Bilig, 22, 109-132.
ÇETİNDAĞ, Y. (2003) “Mecâlisü’n-nefâis’te şiir ve şair eleştirisi”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 9, 79-114.
DEMİRTAŞ, A. D. (2017). Evaluation and construction of political reality in the speeches of Turkish political party leaders: ‘judgement’ and ‘engagement’ analysis. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İngiliz Dilbilimi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Ankara.
ERASLAN, K. (2015) Alî Şîr Nevâyî, Mecâlisü’n-nefâyis, (Giriş- Metin- Çeviri- Notlar). Ankara: TDK Yayınları. (MN)
ERASLAN, K. (2024) “Nevayî ve Tenkid”. Ali Şir Nevâyî’nin 560. Doğum, 500. Ölüm Yıl Dönümlerini Anma Toplantısı Bildirileri, Ankara: TDK Yayınları, 15-18.
ERCAN, G. S., DİZDARCI, E. (2016) “Medyada yargı: gazete köşe yazıları örneği”, Uluslararası Hakemli İletişim ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 12, 98-119.
ERSOYOĞLU, S. (2024) Değer biçme kuramı çerçevesinde bir eleştirel söylem çözümlemesi: Rusya-Ukrayna savaşında “biz” ve “onlar” çatışması. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dilbilim Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
FELICES-LAGO, Á. (2014) “The emergence of axiology as a key parameter in modern linguistics: A review of significant contributions from the 1950s to the 1980s”, Evaluation in Context, G. THOMPSON, L. ALBA-JUEZ (ed.), Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 27-46.
GRYZHAK, L. (2018). “Evaluative adjectives in the portrayal of victorian women”, Linguaculture, 9(1), 85-97.
HUNSTON, S. (1994) “Evaluation and organization in a sample of written academic discourse”, Advances in Written Text Analysis, M. COULTHARD (ed.), London: Routledge, 191-218.
İÇÖZ, G. (2024) Siyasi nefret söylemi üzerine değer biçme kuramı temelli bir çözümleme: 2023 cumhurbaşkanlığı ve milletvekilliği genel seçimi örneği. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dilbilim Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
İVİN, A. A. (1970) Osnovaniya logiki otsenok. Moskva: İzdatel’stvo Moskovskogo Universiteta.
KOCHETOVA, L. A., VOLODCHENKOVA, O. I. (2015) “Evaluative language in English job advertisements in diachronic perspective”, Review of European Studies, 7/11, 292-302.
КOLŞANSKİY, G. V. (1990) Ob’yektivnaya kartina mira v poznanii i yazıke. Moskva: Nauka.
LI, J., LEI, L., CHENG, L. (2020) “Mapping evaluation, appraisal and stance in discourse (2000-2015): A bibliometric analysis”, Glottotheory, 10(1-2), 31-55.
MARTIN, J. R., WHITE, P. R. R. (2005) The language of evaluation: Appraisal in English. Hampshire- New York: Palgrave Macmillan.
MARTIN, J. R., ROSE, D. (2007) Working with discourse: Meaning beyond the clause. London: Continuum.
OKTAR, L. (2011). “Eleştirel Söylem Çözümlemesi Çerçevesinde Değerlendirme Kuramı”, Doğan Aksan Çalıştayı’nda sunulan bildiri, 3 Ekim 2011, Ankara: Ankara Üniversitesi.
ÖZMEN, B. D., (2019) Türkçe günlük gazetelerde kadına karşı şiddet haberlerinin değerleme kuramı alt dizgelerinden yargı çerçevesinde incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dilbilim Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İzmir.
SHAW, P. (2003) “Evaluation and promotion across languages”, Journal of English for Academic Purposes, 2, 343-357.
SÖNMEZ ÖZ, E. (2024) Türkçe öykülerin değerleme kuramı çerçevesinde incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Genel Dilbilim Anabilim Dalı, Doktora Tezi, İzmir.
ŞEN, M. (2014) “Yaşam öyküsü ve dilsel öznellik. Toplumdilsel göstergeler”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(30), 199-212.
THOMPSON, G., HUNSTON, S. (eds.) (2000) Evaluation in text. Oxford: Oxford University Press.
TOLASA, H. (2002) Sehî, Latifî ve Âşık Çelebi tezkirelerine göre 16. yüzyılda edebiyat araştırma ve eleştirisi. Ankara: Akçağ.
THOMPSON, G., ALBA-JUEZ, L. (eds.) (2014) Evaluation in context. Amsterdam-Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
VELA-RODRIGO, A. A. (2025) “The language of evaluation and stance in crowdfunding project proposals”, Research in Corpus Linguistics, 13/2, 144–174.
VOL’F, E. M. (1986) “Otsenoçnoye znaçeniye i sootnoşeniye priznakov ‘horoşo/ploho’”, Voprosı Yazıkoznaniya, 5, 98-106.
VOL’F, E. M. (2002) Funktsional’naya semantika otsenki. Moskva: Editorial URSS.
WHITE, P. R. R. (2011). “Appraisal”, Discursive Pragmatics J. ZIENKOWSKI, J.-O. ÖSTMAN, J. VERSCHUEREN, (ed.), Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 14-36.
WRIGHT, G. H. VON (1972) “The logic of preference reconsidered”, Theory and Decision, 3, 140-169.
WRIGHT, G. H. VON (2024) The varieties of goodness. Abingdon: Routledge.
YALÇIN ÇAKMAK, Y. (2014) “Family” İn politically conservative discourse: a corpus based analysis in the frame of appraisal theory. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İngiliz Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Mersin.
|
